सप्टेम्बर २०२५ को पहिलो हप्तामा, नयाँ दिल्लीको यशोभूमि अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन तथा प्रदर्शनी केन्द्र प्रविधि, महत्वाकांक्षा र वैश्विक सहकार्यको गजबको केन्द्र बिन्दु बनेको छ। सेमिकन इन्डिया २०२५ सामान्य उद्योग सम्मेलन मात्र होइन, यो भारतको दृढ प्रतिबद्धताको घोषणापत्र हो। यसले विश्वलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ—भारत अब केवल प्रविधि उपभोक्ता भएर सीमित हुने छैन, बरु एक स्रष्टा, निर्माता र विश्वासिलो साझेदार भएर सेमिकन्डक्टर क्रान्तिमा अगाडि बढ्ने छ।
कार्यक्रमकै भव्यताले यस लक्ष्यलाई पुष्टि गर्छ। ३० भन्दा बढी देशका २०,००० भन्दा बढी सहभागी र ३५० भन्दा बढी कम्पनीहरू एकै स्थानमा भेला भएका छन्। कार्यशाला, प्यानल छलफल, फायरसाइड च्याट र गोलमेचमा सेमिकन्डक्टर आपूर्ति श्रृंखलाका प्रभावशाली दिमागहरू सहभागी छन्। विद्यार्थी र युवा पेशेवरहरूले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधिहरूसँग काँधमा काँध मिलाएर हिँड्दा उनीहरूले भारतको प्रविधिक यात्राको एक टर्निङ पोइन्ट देखिरहेका छन् भन्ने महसुस गरेका छन्।
सबैभन्दा आकर्षक क्षण थियो भारतकै पहिलो स्वदेशी स्पेस-रेडी चिप ‘विक्रम’ को सार्वजनिक अनावरण। यसलाई विक्रम साराभाई स्पेस सेन्टरले डिजाइन गरेको हो र ISRO को मोहालीस्थित सेमिकन्डक्टर ल्याबोरेटरीमा निर्माण गरिएको हो। ३२-बिट प्रोसेसर यो चिप केवल प्रविधिक उपलब्धि मात्र नभई आत्मविश्वासको प्रतीक हो—अब भारतले उपग्रह, रकेट, सुरक्षा प्रणाली, आधुनिक सवारी साधन र ऊर्जा पूर्वाधारका लागि आफ्नै प्रोसेसर बनाउन सक्छ। अहिलेसम्म यी क्षमता प्रायः आयातमा भर पर्थे। तर ‘विक्रम’ले संसारलाई देखाएको छ—भारत पनि अब आविष्कारक बनेको छ।
अरु विशेष कुरा भनेको आसामको भूमिका थियो। लामो समयदेखि सेमिकन्डक्टर क्षेत्रको चर्चामा नपरेको असामले यसपटक दुईवटा चिप प्रस्तुत गर्यो।
-
टाटा OSAT चिप जगिरोडमा बनेको, जसले दैनिक लाखौँ चिप प्याकेजिङ र परीक्षण गर्न सक्छ।
-
न्युरल एम्प्लिफायर फ्रन्टएन्ड IC NIT सिल्चरमा विकास गरिएको, जसले दिमाग–कम्प्युटर इन्टरफेस र आधुनिक स्वास्थ्य प्रविधिमा न्युरल सिग्नललाई प्रवर्धन गर्छ।
यसले प्रमाणित गरेको छ—सेमिकन्डक्टर नवप्रवर्तन भारतभर फैलिँदैछ।
उत्पादन पक्षमा, गुजरात अर्को महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ। CG-Semi को नेतृत्वमा Sanand मा नयाँ OSAT पाइलट लाइन सुरू भएको छ। यसले भारतका fabless design companies लाई विश्वस्तरीय परीक्षण सुविधा उपलब्ध गराउँछ। साथै, सरकारले डिजाइन लिंक्ड इन्सेन्टिभ स्किम अन्तर्गत २३ वटा चिप डिजाइन परियोजना स्वीकृत गरेको छ। ₹७६,००० करोडभन्दा बढीको उत्पादन लिंक्ड इन्सेन्टिभ कार्यक्रमसहित भारतले अब आफ्नो पूर्ण इकोसिस्टमको आर्थिक तथा नीतिगत आधार निर्माण गरिरहेको छ।
शिक्षामा पनि नयाँ अध्याय सुरू भएको छ। University at Albany (New York) र Ramaiah University (Bangalore) बीच नयाँ साझेदारी घोषणा भएको छ। यस अन्तर्गत, भारतीय विद्यार्थीहरूले २०२६ को जनवरीदेखि सेमिकन्डक्टर निर्माण र मेट्रोलोजी सम्बन्धी विशेष प्रमाणपत्र कार्यक्रम अध्ययन गर्न सक्नेछन्। यसले देखाउँछ—पूर्वाधार र नीति भन्दा बढी, मानव संसाधन नै सफलताको निर्णायक पक्ष हो।
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सेमिकन्डक्टरलाई “२१औँ शताब्दीका डिजिटल हिरा” भने। उनले जोड दिए—भारतले केवल सहभागी भएर होइन, बरु सम्पूर्ण मूल्य श्रृंखलामा नेतृत्व गर्ने लक्ष्य लिएको छ। अहिले भारतको भित्री माग करिब ४५–५० अर्ब डलर छ, जुन २०३० सम्म १०० अर्ब डलर पुग्ने अनुमान छ। त्यस्तै, विश्वबजार यो दशकमा १ ट्रिलियन डलर नाघ्नेछ।
विश्व प्रवृत्ति हेर्दा—
-
ताइवान TSMC मार्फत चिप फ्याब्रिकेसनमा अगाडि छ।
-
दक्षिण कोरिया Samsung को कारण मेमोरी चिपमा अगुवा छ।
-
अमेरिका Intel, NVIDIA, Qualcomm मार्फत डिजाइनमा हावी छ।
-
युरोपले आफ्नै Chips Act ल्याएर स्थानीय क्षमता विस्तार गर्न खोजिरहेको छ।
भारत अब, जसले लामो समयदेखि आयातमा भर पर्थ्यो, विश्वस्त विकल्प साझेदारको रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गर्दैछ।
भारतको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको यसको प्रतिभा भण्डार हो। हरेक वर्ष लाखौँ इन्जिनियरहरू स्नातक हुन्छन् र धेरैले Silicon Valley, ताइवान, युरोपका ठूला चिप कम्पनीहरूमा सफलता हासिल गरिसकेका छन्। Semicon India ले देखाएको छ—अब त्यो अनुभव स्वदेशमै रोजगारी, स्टार्टअप र अनुसन्धानमा परिणत हुनेछ।
युवा पुस्ताका लागि अवसर विशाल छ—
-
रोजगारी: fabrication र design hubs मा cleanroom engineer देखि testing specialist सम्म।
-
स्टार्टअप: AI, EV, स्वास्थ्यका लागि चिप डिजाइनमा।
-
शिक्षा र अनुसन्धान: IIT, IISc, Ramaiah–UAlbany सहकार्य, अनलाइन कोर्सहरू।
-
इन्टर्नशिप कार्यक्रम: गुजरात र आसामका नयाँ केन्द्रमा।
निष्कर्ष प्रष्ट छ। भारत अब सबैभन्दा ठूलो चिप आयातकर्ता देशबाट उत्पादनकर्ता र निर्यातकर्ता देशतर्फ अघि बढ्दैछ। सरकारले आवश्यक आर्थिक–नीतिक समर्थन दिएको छ। उद्योगले लगानी गरेको छ। विश्वविद्यालयले प्रतिभा पाइपलाइन तयार गरिरहेका छन्। अब जिम्मेवारी युवा पुस्ताको काँधमा छ।
Semicon India 2025 ले यो दृष्टि वास्तविकतामा परिणत भएको देखाएको छ। अब Made in India chips ले स्मार्टफोन, इलेक्ट्रिक सवारी, उपग्रह र स्वास्थ्य उपकरणमा शक्ति दिनेछ। यदि गति यस्तै रह्यो भने, २१औँ शताब्दीका डिजिटल हिरा साँच्चै भारतबाट नै चम्कनेछन्।
