परम्परागत ज्ञान र प्रविधिको संगम
भारतले विश्वमै पहिलो पटक कृत्रिम बौद्धिक क्षमता (AI) द्वारा सञ्चालित परम्परागत ज्ञान डिजिटल पुस्तकालय (TKDL) सुरू गरेको छ। यसमा आयुर्वेद, सिद्ध, यूनानी, सोवा-रिग्पा, र होम्योप्याथीजस्ता हजारौं वर्ष पुराना चिकित्सा प्रणालीलाई डिजिटाइज गरी आधुनिक स्वास्थ्य अनुसन्धान र सेवा प्रणालीसँग एकीकृत गरिएको छ।
सम्पदाको संरक्षण र दोहनको रोकथाम
भारतको परम्परागत चिकित्सा ज्ञान हजारौं वर्ष पुराना मौखिक परम्परा, हस्तलिखित पाण्डुलिपि र ग्रन्थहरूमा आधारित छन्। व्यवस्थित दस्तावेज नभएकोले विदेशी संस्थाहरूले भारतीय घरेलु उपचारहरूलाई पेटेन्ट गर्ने काम गरेका थिए।
TKDL को अवधारणा यसै प्रकारको बौद्धिक सम्पत्ति दोहन रोक्न र ज्ञानलाई विभिन्न भाषामा अनुवाद गरी विश्व पेटेन्ट कार्यालयहरूले बुझ्ने संरचनामा रूपान्तरण गर्न गरिएको हो।
AI को प्रयोगद्वारा प्राचीन ज्ञान व्यवस्थापन
TKDL को सबैभन्दा अनौठो पक्ष भनेकै AI र मेशिन लर्निङ प्रविधिको प्रयोग हो जसले:
-
जटिल ग्रन्थहरूलाई क्रमबद्ध गर्ने
-
इतिहासिक प्रयोग र प्रभावको विश्लेषण गर्ने
-
परम्परागत उपचार र आधुनिक रोगबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने
जस्ता कामहरू सहज बनाउँछ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को मान्यता
WHO ले आफ्नो पहिलो प्राविधिक प्रतिवेदन “Mapping the Application of Artificial Intelligence in Traditional Medicine” मा TKDL को विश्वस्तरीय पहललाई उदाहरणीय भनेको छ।
यसले भारतको आयुष प्रणालीलाई आधुनिक प्रविधिसँग एकीकृत गर्दै विश्व स्वास्थ्य नीतिमा योगदान पुर्याउने सम्भावना देखाएको छ।
आयुर्जेनोमिक्स: व्यक्तिगत उपचारको नयाँ युग
AI र आयुर्वेदको संयोजनबाट जन्मिएको आयुर्जेनोमिक्सले मानिसको प्रकृति (प्रकृति) अनुसार DNA विश्लेषण गर्छ।
यसले रोग रोकथाम, पूर्वानुमान र व्यक्तिगत उपचार योजनाको नयाँ आधार तयार गरेको छ।
निदानमा AI को प्रयोग
नाडी परीक्षण, जिब्रो परीक्षण, छालाको रंग आदि परम्परागत निदान तरिकाहरूलाई अब AI र Deep Learning द्वारा विश्लेषण गरी थप शुद्ध र पुनरावृत्त योग्य बनाइएको छ।
यो प्रविधि ग्रामीण क्षेत्रका लागि विशेष उपयोगी साबित भइरहेको छ।
परम्परागत मानहरूमा वैज्ञानिक परिमाण
AI-सक्षम रासायनिक सेन्सरहरूले अब आयुर्वेदमा वर्णन गरिएका रस (स्वाद), गुण (गुणस्तर), वीर्य (सक्रियता) जस्ता गुणहरूलाई मापन गर्न सक्छन्।
यसले औषधिहरूलाई मानकीकरण गर्न, आधुनिक रोगहरूको लागि पुनःप्रयोग गर्न र अन्य परम्परागत प्रणालीसँग तुलना गर्न सजिलो बनाउँछ।
डिजिटल प्लेटफर्महरूद्वारा आयुष चिकित्सक सशक्त
SAHI पोर्टल, NAMASTE पोर्टल र आयुष अनुसन्धान पोर्टल जस्ता डिजिटल उपकरणहरूले:
-
अनलाइन परामर्श
-
डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख
-
एलोपैथ र आयुषबीच अन्तरसञ्चालन
-
चिकित्सकहरूमा डिजिटल साक्षरता
प्रदान गरेर समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमा आयुषलाई जोडिरहेका छन्।
नेतृत्व र सरकारी दृष्टिकोण
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको “AI for All” दृष्टिकोण अन्तर्गत भारतले समावेशी, सुलभ र सांस्कृतिक रूपमा सम्बद्ध स्वास्थ्य सेवा बनाउने संकल्प लिएको छ।
संघीय आयुष मन्त्री प्रतापराव जाधवले भारतको यो पहलले पुरानो ज्ञानलाई विज्ञानसँग जोडेर विश्वका लागि नयाँ बाटो खोल्ने बताए।
आयुष: अर्थतन्त्रमा योगदान
भारतको आयुष क्षेत्रको मूल्य हाल ४३.४ अर्ब डलर रहेको छ।
यसले विश्वभरको स्वास्थ्य पर्यटन, औषधि निर्यात, र अनुसन्धान सहयोगमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ।
भविष्यका दिशा
TKDL भविष्यमा:
-
जडीबुटी औषधिहरूको अनुसन्धान
-
AI-समर्थित क्लिनिकल ट्रायल
-
डेटा आधारित रोग रोकथाम
-
विश्व स्वास्थ्य नीतिमा परम्परागत ज्ञानको समावेश
का लागि प्रयोग हुनेछ।
TKDL केवल एउटा डिजिटल संग्रहालय होइन, यो जीवित, सास फेर्ने ज्ञान प्रणाली हो जसले भारतको सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउँदै आधुनिक चिकित्सा जगतलाई समृद्ध बनाइरहेको छ।
WHO को समर्थन र भारत सरकारको दूरदर्शिताले यो परियोजना विश्वका लागि एउटा नमुना बनाएको छ।
