अटल बिहारी वाजपेयीले पाएका थिए संघका तीन सरसंघचालकहरूको समर्थन

रामानुज शर्मा

नयाँ दिल्ली, 15 दिसम्बर (हि.स.)। देशमा उदार राजनीतिक विचारधाराका प्रवर्तकको रूपमा प्रख्यात पूर्व प्रधानमन्त्री ‘भारतरत्न’ अटल बिहारी वाजपेयी आफ्नो राजनीतिक जीवनभरि राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) को आचार विचार र संस्कारहरूमा डुबिरहे, तब उनले आरएसएसका तीन सरसंघचालकहरूको पूर्ण वैचारिक, नैतिक र राजनीतिक समर्थन पाए। यही कारणले गर्दा वाजपेयीले पाँचौं सरसंघचालक के.एस. सुदर्शनसँग आदर्शवादी विचारधारा र राजनीतिक कार्यकुशलता सम्बन्धी जटिल मतभेदहरू, कुनै पनि द्वन्द्व बिना आरएसएसप्रति प्रतिबद्धताका साथ समाधान गर्न सफल रहे।

पूर्व प्रधानमन्त्री वाजपेयीका मिडिया सल्लाहकार रहेका वरिष्ठ पत्रकार अशोक टन्डनले नयाँ पुस्तक अटल संस्मरण मा आरएसएससँग वाजपेयीको सम्बन्धको विस्तृत विवरण प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकले वाजपेयीको आरएसएससँग कुनै दूरी वा मतभेद थियो भन्ने धारणालाई खण्डन गर्दछ। बरु, यसले उनमा रहेको आरएसएसको मूल्यमान्यताको गहिरो र अमिट छापलाई प्रकट गर्दछ, जसले गर्दा आरएसएसले उनको राजनीतिक प्रयोगहरूलाई मान्यता दियो र अन्ततः भारतीय जनसंघ र पछि भारतीय जनता पार्टीलाई आरएसएसको राजनीतिक शाखाको रूपमा राष्ट्रिय राजनीतिमा केन्द्रिय स्थान प्राप्त गर्न सक्षम बनायो। यो पुस्तक दिसम्बर 17 मा केन्द्रिय मन्त्री नितिन गडकरीद्वारा राष्ट्रिय राजधानीमा विमोचन हुने कार्यक्रम छ।

पुस्तकमा लेखकले वाजपेयी भारतीय राजनीतिको ध्रुव तारा भएको बताएका छन्, जसको चमक र प्रतिभाले अझै पनि राष्ट्र र विश्वलाई नयाँ दिशा र प्रेरणा प्रदान गर्दछ। उदार राष्ट्रवाद र व्यावहारिक राजनीतिको वाजपेयीको दृष्टिकोणलाई दोस्रो सरसंघचालक माधव सदाशिवराव गोलवलकर उपाख्य गुरुजी, तेस्रो सरसंघचालक बालासाहेब देवरस र चौथो सरसंघचालक प्रो. राजेन्द्र सिंह उपाख्य रज्जु भैयाबाट पूर्ण समर्थन प्राप्त भयो। तीनै सरसंघचालकहरूले वाजपेयीको गहिरो आरएसएस मूल्यमान्यतालाई मान्यता दिए र राष्ट्रिय हितप्रति उनको इमानदारी र समर्पणलाई मान्यता दिँदै उनलाई राजनीतिक रूपमा प्रयोग गर्ने स्वतन्त्रता प्रदान गरे। यसले उनलाई उदारवादी र मध्यमार्गी नेताको रूपमा स्वीकार्य बनायो।

देशको पहिलो स्वयंसेवक प्रधानमन्त्रीको रूपमा राजनीतिको शिखरमा हुँदा पाँचौं सरसंघचालक के.एस. सुदर्शनसँग आदर्शवादी विचारधारा र राजनीतिक व्यवहारलाई लिएर मतभेद उत्पन्न भयो। यद्यपि, वाजपेयीले आफ्नो वैचारिक निष्ठा परिवर्तन नगरी कुशलतापूर्वक यी जटिल भिन्नताहरूलाई सन्तुलनमा राखे। यसले उनको छविलाई नकारात्मक असर पारेन। कसैले पनि उनलाई आरएसएसको नीति र मूल्यमान्यताहरूबारे शंकालु नजरले हेरेनन्; उनी सबैलाई अँगाल्ने राजनीतिज्ञ थिए। एक शक्तिशाली वक्ता, एक राजनीतिक दूरदर्शी, एक कुशल प्रशासक र एक संवेदनशील कविको रूपमा अटल बिहारी वाजपेयीको छविले प्रत्येक भारतीयमा अमिट छाप छोड्छ। उनले राजनीतिलाई मानवीय मर्यादा, संवाद र सह-अस्तित्वको माध्यममा रूपान्तरण गरे, जुन सन्देश आज पनि सान्दर्भिक छ।

आरएसएसले मलाई देश र समाजको लागि बाँच्न सिकायो: अटल अटल बिहारी वाजपेयी। 27 अगस्त 2000 वाजपेयीले प्रधानमन्त्रीको रूपमा पहिलो पटक नागपुरमा रहेको आरएसएस मुख्यालयको भ्रमण गरेका थिए र 1939 मा ग्वालियरमा स्वयंसेवक बन्ने संघ प्रचारक नारायण राव तरतेलाई भेटेका थिए। अटल बिहारी वाजपेयीलाई भारतको प्रधानमन्त्री, कवि र राजनीतिज्ञको रूपमा चिनिन्छ तर उनको शुरुवातदेखि नै राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) सँग आध्यात्मिक र वैचारिक सम्बन्ध थियो। युवा अटलले कलेजमा पढ्दादेखि नै आरएसएस शाखामा भाग लिन थालेका थिए र यो उनको राजनीतिक र सामाजिक चेतनाको शुरुआत थियो।

अटल जी र आरएसएस बीचको सम्बन्ध केवल संगठनात्मक मात्र थिएन, तर गहिरो वैचारिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध पनि थियो। अटल जीले प्रायः भन्नेगर्थे, आरएसएसले मलाई देश र समाजको लागि बाँच्न सिकायो।

उनी गुरुजीको विचारधाराबाट गहिरो प्रभावित थिए तर अटल जी आरएसएस प्रचारक बनेनन् –

अटल जी आरएसएसको विचार, अनुशासन र राष्ट्रवादबाट गहिरो प्रभावित थिए। उनी दोस्रो सरसंघचालक माधव सदाशिवराव गोलवलकर उपाख्याय, जसलाई गुरुजी पनि भनिन्छ, को व्याख्यान र विचारधाराबाट धेरै प्रभावित थिए। यद्यपि उनी आरएसएस प्रचारक बनेनन्, उनी आरएसएसको विचार, अनुशासन र राष्ट्रवादबाट गहिरो रूपमा प्रभावित रहे। 1951 मा भारतीय जनसंघको स्थापना हुँदा, आरएसएसले राजनीतिक मञ्चमा संगठनको अनुहार स्थापित गर्न अटल जीलाई समर्थन गर्योन। उनले गुरुजीको वचन, जीवनशैली र देशभक्तिबाट प्रेरणा लिए र त्यसलाई आफ्नो राजनीतिक जीवनमा समावेश गरे। अटलजी आफैले स्वीकार गरे कि गुरुजी उनको वैचारिक मूल्यहरूको जग थिए। पछि राजनीतिमा प्रवेश गर्ने आरएसएस स्वयंसेवकहरूमध्ये अटलजीलाई सबैभन्दा प्रतिभाशाली मानिन्थ्यो र गुरुजीलाई यो कुरा स्पष्ट रूपमा थाहा थियो।

अटल बिहारी वाजपेयी र राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघका तेस्रो सरसंघचालक बालासाहेब देवरस बीचको सम्बन्ध भारतीय राजनीतिमा वैचारिक र संगठनात्मक समन्वयको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो। देवरसले वाजपेयीलाई राष्ट्रिय नेतृत्वको प्राकृतिक अनुहार मान्थे, उनले भने कि उनले केवल भाषण दिन्थेनन् तर आफ्ना विचारहरू जिउँछन्। जब केही वरिष्ठ आरएसएस स्वयंसेवकहरूले वाजपेयीको गान्धीवादी समाजवादलाई अँगाल्ने कुरामा असहमत भए, देवरसले उनलाई समर्थन गर्दै भने कि प्रत्येक संस्थाले समयको साथ प्रयोग गर्नुपर्छ। इमानदारी र राष्ट्रिय हित भएको नेताले अवसर पाउनुपर्छ। वाजपेयीले बालासाहेबलाई दूरदर्शीको रूपमा पनि उच्च सम्मान गर्थे। जब जब उनी कुनै वैचारिक वा रणनीतिक दुविधाको सामना गर्थे, वाजपेयीले बालासाहेब देवरसबाट मार्गदर्शन खोज्थे। देवरसले वाजपेयीलाई राजनीतिक परिदृश्यमा आधारित निर्णय लिने स्वतन्त्रता दिए। यसैले गर्दा वाजपेयी एक उदार एवं मध्यमार्गी नेता संघको व्यापक समर्थनले प्रधानमन्त्री बन्नसके।

यसले विचारधारा र राजनीतिलाई एकअर्काका पूरक बनाउन अनुमति दियो, जसले गर्दा संगठन र राजनीतिक नेतृत्वबीच पारस्परिक सम्मान, धैर्य र दृष्टिकोण बढ्यो।

अटलजीको रज्जु भैयासँग एकदमै विशेष र पारदर्शी सम्बन्ध थियो –

जबकि अटलजीको सामाजिक र राजनीतिक जीवनभरि धेरै प्रमुख आरएसएस नेताहरूसँग सम्बन्ध थियो, यी मध्ये केही सम्बन्धहरू विशेष रूपमा घनिष्ठ थिए, जस्तै सरसंघचालक प्रो. राजेन्द्र सिंह ‘राजु भैया’ सँगको उनको सम्बन्ध।

राजु भैया, राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघका चौथो सरसंघचालक हुनुका साथै एक प्रसिद्ध भौतिकशास्त्री र इलाहाबाद विश्वविद्यालयका प्राध्यापक थिए। उनी धेरै मेहनती व्यक्तित्व थिए। अटलजीसँगको उनको सम्बन्ध केवल संगठनात्मक थिएन तर मित्रता, पारस्परिक समझदारी र आदर्शवादमा पनि आधारित थियो। रज्जु भैयाले वाजपेयीको राजनीतिक सन्तुलन, मध्यम राष्ट्रवाद र व्यावहारिक दृष्टिकोणलाई आफ्नो बुद्धिमत्ताको रूपमा मान्यता दिन्थे। जब पनि अटलजीको उदारवादी छविबारे आरएसएसभित्र आलोचना हुन्थ्यो, रज्जु भैयाले उनलाई अटल समर्थन गर्थे।

रज्जु भैयाजीले एक पटक भनेका थिए, अटलजी जस्ता मानिसहरू आरएसएसको शक्ति हुन् किनभने तिनीहरूले विचारहरूलाई जनतासँग जोड्छन्। जब अटलजी प्रधानमन्त्री बने, उनले प्रायः रज्जु भैयाजीसँग व्यक्तिगत सल्लाह लिए विशेष गरी नैतिक र वैचारिक संकटको समयमा। रज्जु भैयाजीले अटलजीलाई आफ्नो विचारहरू उनीमाथि लाद्नुको सट्टा आत्मनिर्णयको स्वतन्त्रता पनि दिएका थिए।

सुदर्शन र अटलबीच दृढ़ वैचारिक अनुशासन र उदारवादी सोचको राजनेताको थियो समन्वय- यस पुस्तक अनुसार, सुदर्शनजी एक कट्टर स्वयंसेवक, विचारक र वैज्ञानिक मानसिकता भएका संगठनकर्ता थिए, जो 2000 मा आरएसएसका पाँचौं सरसंघचालक बनेका थिए, जब अटलजी विविध विचारधारा भएका दलहरूको गठबन्धन सरकारका प्रधानमन्त्री थिए। वाजपेयी र पाँचौं सरसंघचालक, के.एस. सुदर्शन बीचको सम्बन्ध आदर्शवादी विचारधारा र राजनीतिक कार्यनीतिको सन्तुलनमा एक जटिल र महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। अटलजी एक लोकतान्त्रिक र उदारवादी विचारधारा भएका राजनीतिज्ञ थिए, सुदर्शनजी एक बलियो वैचारिक अनुशासन, स्पष्टवक्ता र संगठनात्मक रूपमा केन्द्रित सरसंघचालक थिए।

दुवै बीचको सम्बन्ध सम्मान, संवाद र द्वन्द्वले भरिएको थियो। यद्यपि उनीहरूको उद्देश्य एउटै थियो – राष्ट्रिय हित र भारतको सांस्कृतिक पुनर्संरचना तर दृष्टिकोण र शैलीमा भिन्नताहरू थिए। सुदर्शन जीको विश्वास थियो कि जब भाजपा सत्तामा छ भने उसले संघको विचारधारालाई यथाशक्तिले लागू गर्नुपर्छ। जस्तै समान नागरिक संहिता, राम मन्दिर र अनुच्छेद 370 को उन्मूलन आदि। अटल जीलाई आरएसएसको नैतिक र सांस्कृतिक आदर्शहरूलाई आफ्नै तरिकाले आत्मसात गर्न अनुमति दिइएको हुनाले अटल जीले गठबन्धन धर्मको पालना गर्दै र बहुलवादी संरचनालाई ध्यानमा राख्दै लचिलो र व्यावहारिक निर्णयहरू गर्नु उचित हुन्छ भन्ने विश्वास गर्थे। यहीँबाट दुई बीचको दृष्टिकोणमा आधारभूत भिन्नता देखा पर्न थाल्यो।

लेखकका अनुसार, आरएसएसको सीमाहरूबारे अटल जीको स्पष्ट सन्देश थियो कि राजनीति केवल संगठनको आदेशले मात्र नभई आफ्नै विवेकले चल्छ। अटल जी र सुदर्शन जीबीच कहिल्यै कुनै व्यक्तिगत तिक्तता नभएपनि राजनीतिक र वैचारिक दूरी फराकिलो भएको थियो। सत्तामा रहँदा पनि अटलजीले आरएसएसको गरिमा र सम्मान कायम राखेपनि उनले सुदर्शनजीका केही अपेक्षाहरूलाई स्पष्ट रूपमा बेवास्ता गरे। यसले गर्दा समाजका केही वर्गले अटलजीलाई धेरै उदार वा आरएसएसको लाइन नमान्ने भनेर हेर्न थाले। अटलजीका प्राथमिकताहरू लोकतान्त्रिक शासन, गठबन्धन शिष्टाचार र राष्ट्रिय सहमति थिए। सुदर्शनजीका प्राथमिकताहरू वैचारिक अखण्डता र हिन्दुत्व-आधारित नीतिहरू थिए।

सरसंघचालक सुदर्शनजीका प्राथमिकताहरू वैचारिक अखण्डता, हिन्दुत्व-आधारित नीतिहरू र संगठनात्मक मार्गदर्शन थिए। त्यसकारण, जब अटलजीको गठबन्धन सरकारले हिन्दुत्वका केही मागहरूलाई समयमै विचार गरेन, सुदर्शनजी खुलेआम असन्तुष्ट भए। यो वैचारिक भिन्नताले आरएसएस र भाजपाबीचको सम्बन्धलाई अस्थायी रूपमा तनावपूर्ण बनायो। धेरै कार्यकर्ताहरू भ्रमित भए: भाजपाले अब आरएसएसको कुरा सुनिरहेको छैन। यद्यपि, अटलजीले संयम अपनाए र आरएसएससँग कहिल्यै झगड़ा गरेनन्।

राजनीति व्यक्तिको आफ्नै विवेकले चल्छ, संगठनको आदेशले होइन: अटलजी

वाजपेयी सरकार 2005 हटेपछि सुदर्शनजीले सार्वजनिक मञ्चबाट अटल बिहारी वाजपेयी र लालकृष्ण आडवाणीलाई भनेका थिए, अब वाजपेयी र आडवाणीले राजनीतिबाट अवकाश लिनुपर्छ। भाजपालाई नयाँ नेतृत्व चाहिन्छ। यो कथन सहज आलोचना थिएन, तर आरएसएस र भाजपा नेतृत्व बीचको समन्वयको अभावको सार्वजनिक अभिव्यक्ति थियो। अटल बिहारी वाजपेयीले यो कथनलाई दुःखद र अनुचित बताए। पत्रकारहरूले सोध्दा, उनले मुस्कुराउँदै भने, म आरएसएसमा होइन, भाजपामा छु। उनले यो पनि भने, राजनीति व्यक्तिको आफ्नै विवेकले चल्छ, संगठनको आदेशले होइन। तर यो कठोर टिप्पणीले अटल बिहारी वाजपेयीको छविमा कुनै नकारात्मक प्रभाव पारेन।

लेखक अनुसार, प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएपछिपनि, उनको जीवनकालमा, केही राजनीतिक दलहरू र मिडियाका केही व्यक्तिहरूले भाजपा र राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघबाट उनको विरासत खोस्न र फरक व्यक्तित्व प्रस्तुत गर्न धेरै दुर्भावनापूर्ण प्रयास गरे।

यद्यपि, प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा, अमित शाह, राजनाथ सिंह र अन्य धेरै नेताहरूले आफ्ना दिवंगत नेतालाई श्रद्धाञ्जली दिन अटलजीको अन्त्येष्टि यात्रामा धेरै किलोमिटर पैदल यात्रा गरे, जसले अटलजीको आत्मा कहाँ बस्छ भन्ने बारेमा विश्वलाई स्पष्ट सन्देश दियो। अशोक टन्डन पुस्तकमा भन्छन्, मलाई केही टिभी च्यानलहरूमा अटलजीको बारेमा छलफल गर्न आमन्त्रित गरिएको थियो र केही प्रस्तोताहरूले जानीजानी बारम्बार भन्न खोजे कि अटलजीको राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघसँग धेरै मतभेद थियो र उनी भाजपामा असहज महसुस गर्थे।

हिन्दुस्थान समाचार / भवानी थामी