विश्वव्यापी अनिश्चितताबीच रुपैयाँ ऐतिहासिक न्यून बिन्दुमा
कच्चा तेलको मूल्य वृद्धि र पश्चिम एसियामा बढ्दो तनावका कारण भारतीय रुपैयाँ अमेरिकी डलरको तुलनामा ऐतिहासिक न्यून बिन्दुमा झरेको छ, जसले मुद्रास्फीति र आयातका लागि चिन्ता बढाएको छ।
मार्च ४ मा अमेरिकी डलरको तुलनामा रुपैयाँ ९२.१८ को रेकर्ड न्यून बिन्दुमा पुगेपछि भारतीय मुद्रा विश्व बजारमा भारी दबाबमा परेको छ।
यो तीव्र गिरावटले पश्चिम एसियामा भूराजनीतिक तनाव र विश्वव्यापी कच्चा तेलको मूल्य वृद्धिका कारण उत्पन्न आर्थिक चिन्तालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। बजार विज्ञहरूका अनुसार, यदि वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय स्थिति चाँडै स्थिर भएन भने रुपैयाँको अवमूल्यन जारी रहन सक्छ।
यसअघि जनवरीमा पनि रुपैयाँ अमेरिकी डलरको तुलनामा ९१.९८ को अघिल्लो न्यून बिन्दुमा पुगेको थियो, जसले हालका महिनाहरूमा मुद्रा निरन्तर दबाबमा रहेको संकेत गर्दछ।
अर्थशास्त्रीहरू भन्छन् कि रुपैयाँ २०२६ मा २ प्रतिशतभन्दा बढीले घटिसकेको छ, जसले यस वर्ष उदीयमान बजारहरूमध्ये यसलाई सबैभन्दा कमजोर प्रदर्शन गर्ने मुद्राहरूमध्ये एक बनाएको छ।
बढ्दो कच्चा तेलको मूल्यले डलरको माग बढाउँदै
रुपैयाँको गिरावटको पछाडि सबैभन्दा ठूलो कारक विश्वव्यापी कच्चा तेलको मूल्यमा भएको तीव्र वृद्धि हो।
पश्चिम एसियामा इजरायल र इरानबीचको तनावको हालैको वृद्धिले विश्वव्यापी ऊर्जा बजारलाई बाधा पुर्याएको छ। फलस्वरूप, कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल लगभग ८५ डलर पुगेको छ।
भारतले आफ्नो कच्चा तेलको आवश्यकताको ८० प्रतिशतभन्दा बढी आयात गर्दछ, जसको अर्थ उच्च तेल मूल्यले अमेरिकी डलरको मागलाई प्रत्यक्ष रूपमा बढाउँछ।
तेल खरिद डलरमा गरिने भएकाले, भारतीय कम्पनीहरूले विदेशी विनिमय बजारबाट थप डलर किन्नुपर्छ, जसले रुपैयाँमा दबाब बढाउँछ र यसको मूल्य कमजोर बनाउँछ।
लगानीकर्ताहरू अमेरिकी डलरतर्फ आकर्षित
रुपैयाँको कमजोरीको अर्को प्रमुख कारण सुरक्षित आश्रय सम्पत्तिहरूको बढ्दो माग हो।
भूराजनीतिक अनिश्चितता वा युद्धको अवधिमा, लगानीकर्ताहरू सामान्यतया आफ्नो पैसा स्टक बजार जस्ता जोखिमपूर्ण सम्पत्तिहरूबाट अमेरिकी डलर वा सरकारी बन्डहरू जस्ता सुरक्षित लगानीहरूमा सार्छन्।
वर्तमान अवस्थामा, विदेशी लगानीकर्ताहरूले भारत लगायत धेरै उदीयमान बजारहरूबाट रकम झिकिरहेका छन्।
विश्वव्यापी रूपमा डलरको माग बढ्दै जाँदा, अमेरिकी मुद्राको मूल्य बलियो हुन्छ जबकि रुपैयाँ जस्ता अन्य मुद्राहरू कमजोर हुन्छन्।
मुद्रास्फीतिको चिन्ताले लगानीकर्ताको विश्वासमा असर
बढ्दो तेल मूल्यले भारतीय अर्थतन्त्रका लागि मुद्रास्फीतिको जोखिम पनि सिर्जना गर्दछ।
उच्च कच्चा तेलको मूल्यले यातायात र उत्पादन लागत बढाउँछ, जसले अन्ततः मूल्यहरू बढाउन सक्छ।
मध्यपूर्व द्वन्द्वले भारुमा दबाब, दैनिक जीवनमा असर
वस्तु तथा सेवाहरू।
यो मुद्रास्फीतिको जोखिमले केही विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई भारतीय बजारमा लगानी गर्न सतर्क बनाएको छ।
जब विदेशी लगानीकर्ताहरूले सेयर र बन्डमा लगानी घटाउँछन्, देशमा विदेशी मुद्राको प्रवाह घट्छ, जसले भारुलाई थप कमजोर बनाउँछ।
मध्यपूर्व द्वन्द्वले पहिलेको बजार आशावाद घटायो
चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यस वर्षको सुरुमा भारुले केही सुधारका संकेतहरू देखाएको थियो।
गत महिना, भारत र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीच व्यापारिक समझदारी भएको खबर थियो जसले लगानीकर्ताको भावनामा सुधार ल्याएको थियो।
त्यसबेला, विदेशी लगानीकर्ताहरूले भारतीय बजारमा आफ्नो लगानी बढाउन थालेका थिए र भारु केही स्थिर भएको थियो।
तर, मध्यपूर्वमा हालै बढेको तनावले त्यो सकारात्मक गतिलाई तुरुन्तै उल्ट्याइदियो।
इजरायल र इरानबीचको द्वन्द्वले विश्वव्यापी बजारमा अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ, जसले उदीयमान बजारका मुद्राहरूमाथि फेरि दबाब बढाएको छ।
भारतमा दैनिक जीवनमा प्रभाव
कमजोर भारुले सामान्य नागरिकहरूलाई विभिन्न तरिकाले असर गर्न सक्छ।
विदेशमा शिक्षा र यात्राको उच्च लागत
विदेशमा अध्ययन गर्ने योजना बनाएका विद्यार्थीहरूले बढी खर्चको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
विदेशी विश्वविद्यालयहरूले डलर वा अन्य विदेशी मुद्रामा शुल्क लिने भएकाले, परिवारहरूले अब उही रकम तिर्न बढी भारु खर्च गर्नुपर्नेछ।
त्यसैगरी, अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको योजना बनाउने मानिसहरूका लागि पनि विदेश यात्रा महँगो हुनेछ।
आयातित इलेक्ट्रोनिक्स महँगो हुन सक्छ
भारतले धेरै इलेक्ट्रोनिक सामान र पार्टपुर्जा विदेशी देशहरूबाट आयात गर्छ।
स्मार्टफोन, ल्यापटप, इलेक्ट्रोनिक पार्टपुर्जा र अन्य प्रविधिजन्य वस्तुहरू प्रायः डलरमा खरिद गरिन्छ।
यदि भारु कमजोर हुँदै गयो भने, कम्पनीहरूले आयातका लागि बढी भुक्तानी गर्नुपर्नेछ, जसले उपभोक्ताहरूका लागि खुद्रा मूल्य बढाउन सक्छ।
पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा सम्भावित वृद्धि
कच्चा तेलको उच्च मूल्य र कमजोर भारुले इन्धनको मूल्यमा पनि असर गर्न सक्छ।
यदि तेलको मूल्य लामो समयसम्म उच्च रह्यो भने, भारतमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य आगामी महिनाहरूमा बढ्न सक्छ।
इन्धनको मूल्य वृद्धिले सामान्यतया सम्पूर्ण अर्थतन्त्रमा लहर प्रभाव पार्छ, जसले यातायात र रसद लागत बढाउँछ।
विज्ञहरू भन्छन्: भारुको चाल विश्वव्यापी स्थितिमा निर्भर
वित्तीय विश्लेषकहरूका अनुसार, भारुको भविष्यको चाल मध्यपूर्वमा भूराजनीतिक घटनाक्रम र विश्वव्यापी तेल बजारको प्रवृत्तिमा धेरै हदसम्म निर्भर हुनेछ।
यदि इजरायल र इरानबीच तनाव जारी रह्यो भने, कच्चा तेलको मूल्य उच्च रहन सक्छ, जसले भारुलाई दबाबमा राख्न सक्छ।
यद्यपि, यदि द्वन्द्व
रुपैयाँ बलियो हुने सम्भावना: आरबीआईको हस्तक्षेपको तयारी
सूचना प्रविधिमा सहजता र तेलको मूल्य स्थिर भएमा, रुपैयाँले केही शक्ति पुनः प्राप्त गर्न सक्छ।
भारतीय रिजर्भ बैंकको सम्भावित हस्तक्षेप
विशेषज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि यदि रुपैयाँ तीव्र रूपमा कमजोर भइरह्यो भने भारतीय रिजर्भ बैंकले हस्तक्षेप गर्न सक्छ।
केन्द्रीय बैंकले मुद्रालाई स्थिर राख्न आफ्नो सञ्चितिबाट डलर बेचेर विदेशी विनिमय बजारमा हस्तक्षेप गर्न सक्छ।
यस्ता हस्तक्षेपहरू प्रायः विनिमय दरमा अत्यधिक अस्थिरता कम गर्न प्रयोग गरिन्छ।
भारतले हाल पर्याप्त विदेशी विनिमय सञ्चिति कायम राखेको छ, जसले केन्द्रीय बैंकलाई छोटो अवधिको मुद्रा उतारचढाव व्यवस्थापन गर्न अनुमति दिन्छ।
मुद्राको मूल्य कसरी निर्धारण हुन्छ
कुनै पनि देशको मुद्राको मूल्य धेरै आर्थिक कारकहरूद्वारा निर्धारण हुन्छ।
जब कुनै मुद्राको मूल्य अर्को मुद्रा, जस्तै अमेरिकी डलरको तुलनामा घट्छ, त्यसलाई मुद्रा अवमूल्यन भनिन्छ।
प्रत्येक देशले विदेशी विनिमय सञ्चिति राख्छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र भुक्तानीका लागि प्रयोग गरिन्छ।
यदि कुनै देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्छ वा विदेशी मुद्राको माग बढ्छ भने, त्यसको घरेलु मुद्रा कमजोर हुने प्रवृत्ति हुन्छ।
यसको विपरीत, जब विदेशी सञ्चिति बढ्छ र घरेलु मुद्राको माग बढ्छ, तब मुद्रा बलियो हुन्छ।
भारतको सन्दर्भमा, बढ्दो तेल आयात बिल, विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितता र लगानीकर्ताको भावनाको संयोजनले हाल रुपैयाँको मूल्यलाई प्रभावित गरिरहेको छ।
