ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜੋ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਗੌਰਵ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਪਰੈਡਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਸ਼ਣ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਜਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸਹਿਜ ਸੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਵਾਅਦੇ ਅਤੇ ਜੀਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦਰਮਿਆਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਇਤਨੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਯੁਵਰਾਜ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਖਾਈ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜਿੰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਓਹਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਪੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਸ ਇਸ ਵਾਰ ਇਹ ਦਿਸ ਪਿਆ।
ਸੰਵਿਧਾਨ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੜਕਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਨਤਕ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵਾਜਬ ਸਨ ਜੋ ਸੰਯਮ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਬੇਲਗਾਮ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਧਾਰਣੀਕਰਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ਤਰੇ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਵਾਂਗ ਨਿਭਣ। ਇਹ ਅਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੁਕਸਾਨਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਕਲਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਥੋਪੇ ਗਏ ਖ਼ਤਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਖੱਡ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪੀ ਚੁਣੀ। ਬਿਲਡਰ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਲੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪੈਟਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਜਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।
ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਮੰਡਲ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਰਮਾਣ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਲੰਘਣਾਂ ਆਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਤੰਭ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖੋਖਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਨ ਖ਼ਤਰਾ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯੁਵਰਾਜ ਮਹਿਤਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਦਦ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਰੈਸਕਿਊ ਏਜੰਸੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਜੋ-ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਤਿਆਰੀ, ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਸੀ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪਲਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਿਚਕਚਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਜਮਾਵਟ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹੈ। ਹਾਦਸੇ, ਮੈਡੀਕਲ ਐਮਰਜੈਂਸੀਜ਼ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੇਖਦੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਡਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਣ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਕ ਗੁੰਝਲ ਮਨੁੱਖੀ ਤਤਕਾਲਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਦਦ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬਚਣਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਮਨਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅਸੀਂ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਖੁਦ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਸ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਸੁਵਿਧਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਲ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਭਟਕ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖਿੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਜਾਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਜੋ ਰੋਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਯੁਵਰਾਜ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਪਵਾਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਣਡਿੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ’ਤੇ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਫ਼ਰਜ਼ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿੰਨੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਟੱਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਕਿੰਨੀ ਜਾਨਾਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
