ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਗਭਗ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਪਾਸੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਯਾਤਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਲਕ ਦੋਹਰਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਤਿਆਂਜਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਕੋਆਪਰੇਸ਼ਨ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (SCO) ਦੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਕਾਸ, ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੂਟਨੀਤਿਕ, ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਵਕ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੁਰੰਤ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਲਕਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਯਾਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੀਰੇ-ਜ਼ਵਾਹਰਾਤ, ਕਪੜੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਖਾਣਾ, ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਲਕ ਦੋਹਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਤਪਾਦ ਅਮਰੀਕੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿੰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਤ ਦੀਆਂ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਡਰ ਰੱਦ ਹੋ ਗਏ, ਤਿਰੁਪੂਰ ਦੀਆਂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਘੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਛੀਰੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਨਿਰਯਾਤਕਾਰਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਪਤਲੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਲੈਂਸ ਸ਼ੀਟ ‘ਤੇ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਯਾਤ ਉਦਯੋਗਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਜੀ ਦਾ SCO ਭਾਸ਼ਣ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। SCO ਇੱਕ ਯੂਰੋ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਗਰੁੱਪ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਹਾਵੀ ਹਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਦੱਸ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਅਤੇ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਲਕ ਵਧਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ SCO ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਮੋਦੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ SCO ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿੰਨ ਸਤੰਭਾਂ — ਸੁਰੱਖਿਆ, ਕਨੈਕਟਿਵਟੀ ਅਤੇ ਮੌਕਾ — ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੀ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ, ਮੋਦੀ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਮਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਤੰਕਵਾਦ ਸਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ SCO ਦੀ ਰੀਜਨਲ ਐਂਟੀ-ਟੈਰਰਿਸਟ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਲ ਕਾਇਦਾ ਵਰਗੀਆਂ ਤਨਜ਼ੀਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਂਝੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਆਤੰਕਵਾਦ ‘ਤੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਦੂਜਾ ਸਤੰਭ ਕਨੈਕਟਿਵਟੀ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਜੀ ਨੇ ਚਾਬਹਾਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਾਰਥ-ਸਾਊਥ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕੌਰੀਡੋਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲੀ ਕਨੈਕਟਿਵਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਨ ਦੇ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਬੈਲਟ ਐਂਡ ਰੋਡ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਦੀ ਅਣਗੌਲ੍ਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਸਤੰਭ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੋਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ — ਯੁਵਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸ਼ਾਮਲਕਰਨ, ਸਟਾਰਟਅਪਸ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਬੌਧ ਧਰੋਹਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ SCO ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ-ਸੰਵਾਦ ਫੋਰਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹੀਆਂ। ਬੀਜਿੰਗ ਲਈ, ਮੋਦੀ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ ਲਈ SCO ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮਾਸਕੋ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਲਈ, ਹਾਲਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਤੇਲ ਖਰੀਦਣ ‘ਤੇ “ਸਜ਼ਾ” ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਮੋਦੀ ਜੀ ਪੁਤਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਯੂਰਪੀ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਵੱਈਆ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੀ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁ-ਧ੍ਰੁਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਪਰ ਰੂਸ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਕੋਚ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਤੰਗ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਲਕ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹਨ। ਨਿਰਯਾਤਕਾਰ ਦੁਖੀ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖਤਰੇ ‘ਚ ਹਨ। ਪਰ SCO ਦਾ ਮੰਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰੱਦ ਆਰਡਰ ਅਤੇ ਵਿਘਟਿਤ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦਾ ਸਾਮਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਨਵੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟਾਂ, ਮੱਧ-ਪੂਰਬ, ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਗਹਿਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਟਾਰਟਅਪ ਇਕੋਸਿਸਟਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। SCO ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨਵੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵੱਲ ਲੰਘਣ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੁਵਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਤਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਤੱਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਕਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿਚਾਰ ਗੰਭੀਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਉਮੀਦਜਨਕ ਵੀ। ਸ਼ੁਲਕ ਅਸਲ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਰਦ ਤੁਰੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਦੀ ਜੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਲਕ ਅਤੇ SCO ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਇਕ ਬਦਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਤੱਕ, ਰਸਤਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
