नयाँ दिल्ली:
यमुना नदीको अविरल बहाव र सफाइ पुनःस्थापना गर्ने उद्देश्यले नागरिकको नेतृत्वमा एक अनौठो पहल सुरु गरिएको छ। ‘जल सखी’ भनेर चिनिने १,००० भन्दा बढी महिलाहरू बुँदेलखण्डदेखि दिल्लीसम्म करिब ५०० किलोमिटर लामो पदयात्रामा सहभागी हुनेछन्। आयोजकका अनुसार, यो विश्वमै आफ्नो प्रकारको पहिलो यात्रा हो। एक महिनासम्म चल्ने यो पदयात्रा जनवरी २९ मा उत्तर प्रदेशको जालौन जिल्लास्थित पचनदा बाट सुरु भई फेब्रुअरी २६ मा भारतको राजधानी दिल्लीमा सम्पन्न हुनेछ।
पचनदा यमुना, चम्बल, सिन्ध, पाहुज र कुनवारी गरी पाँच नदीको संगमस्थल हो। यस ऐतिहासिक स्थानबाट सुरु हुने पदयात्रा यमुना नदीको धारसँगै अगाडि बढ्नेछ र नदीले भोगिरहेको वातावरणीय संकट, प्रदूषण तथा जलवायु परिवर्तनका बढ्दो प्रभावबारे जनचेतना फैलाउनेछ। यात्राका विभिन्न चरणमा देशभरका राजनीतिक नेता, सांस्कृतिक व्यक्तित्व र सामाजिक अभियन्ताहरू ऐक्यबद्धता प्रकट गर्न सहभागी हुने अपेक्षा गरिएको छ।
यो पदयात्रा परमार्थ सामाजिक संस्था, जल सखी समिति र यमुना संसदको संयुक्त नेतृत्वमा आयोजना गरिएको हो। आयोजकहरूका अनुसार, यमुना नदीको प्राकृतिक अविरलता (निरन्तर बहाव) र निर्मलता (स्वच्छता) पुनःस्थापना गर्न समाजको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु नै यसको मुख्य उद्देश्य हो। सहभागी महिलाहरूले दैनिक औसत १५ देखि १७ किलोमिटर पैदल यात्रा गर्नेछन्, जसका कारण यो भारतकै सबैभन्दा ठूला महिला–नेतृत्वमा भएका नदी पदयात्रामध्ये एक बन्नेछ।
आयोजकहरूको भनाइमा, यो पहल ‘नमामि गंगे’, ‘यमुना एक्सन प्लान’, ‘जल जीवन मिशन’ र ‘अमृत सरोवर’ जस्ता राष्ट्रिय कार्यक्रमहरूको पूरकका रूपमा सामाजिक, व्यवहारगत र जलवायु सम्बन्धी आयाम थप्ने उद्देश्यले गरिएको हो। ध्यान केवल नीतिमा मात्र नभई पानी संरक्षणसँग जोडिएको सामुदायिक स्वामित्व र परम्परागत ज्ञान प्रणालीमा पनि केन्द्रित छ।
जल सखी समितिका संस्थापक सञ्जय सिंहले यस पदयात्रालाई यमुनालाई बचाउन गरिएको सबैभन्दा ठूलो जनकेन्द्रित प्रयासको रूपमा व्याख्या गरे। उनले भने, “यो तल्लो तहबाट उठेको आन्दोलन हो, जहाँ महिलाहरू नदीको पीडा महसुस गर्छन् र परम्परागत ज्ञानमा आधारित समाधान प्रस्तुत गर्छन्। हामी विश्वभरका यमुना प्रेमीहरूलाई हाम्रो साथमा जोडिन आमन्त्रण गर्दछौँ। सँगै हिँड्दै, नदीको दुःख बुझ्दै, समाज र सरकारको साझेदारीमा यसको बहाव र पवित्रता पुनःस्थापना गर्न काम गर्नेछौँ।”
यमुना संसदका संयोजक रविशंकर तिवारीका अनुसार, यो पदयात्रा आफ्नो परिमाण र उद्देश्य दुवै दृष्टिले अभूतपूर्व छ। “विश्वमै पहिलो पटक १,००० भन्दा बढी महिलाहरू केवल एउटा नदीका लागि पूरा एक महिना हिँड्नेछन्। यसले यमुना किनारका समुदायलाई संवेदनशील बनाउनेछ र विश्वव्यापी समर्थकहरूलाई नदीको वास्तविकतासँग जोड्नेछ। यो प्रयास यात्रापछि पनि निरन्तर रहनेछ—यमुनोत्रीदेखि प्रयागराजसम्म नदी पुनर्जीवनका काम जारी रहनेछन्,” उनले भने।
आयोजकहरूका अनुसार, यो पदयात्रा बुँदेलखण्ड क्षेत्रमा पानी संरक्षण र नदी पुनर्जीवनका लागि परमार्थ संस्थाले तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि गरेको काममा आधारित छ। यसकै अन्तर्गत २०११ मा जल सखी पहल सुरु गरिएको थियो, जसले ३,००० भन्दा बढी ग्रामीण महिलालाई सशक्त बनाएको छ। ती महिलाहरूले सयौँ परम्परागत पानीका स्रोत पुनर्जीवित गरेका छन्, चेक ड्याम निर्माण गरेका छन्, पानी परिषद् गठन गरेका छन् र १०० भन्दा बढी गाउँलाई पानी–सुरक्षित बनाएका छन्। जल सखी मोडेलले राष्ट्रिय मान्यता पाएको छ, जसको प्रशंसा राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीले ‘मन की बात’ कार्यक्रममा समेत गरेका छन्।
यो जल सखीहरूको पहिलो यस्तो यात्रा होइन। सन् २०२५ मा उनीहरूले मध्य प्रदेशको ओरछाबाट जटा शंकर धामसम्म ३०० किलोमिटर लामो जल पदयात्रा गरेका थिए, जसमा करिब १,००० महिला सहभागी भएका थिए। उक्त पहलमार्फत करिब १० लाख मानिस पानीसम्बन्धी संवादमा जोडिए, ३०० भन्दा बढी निष्क्रिय पोखरी पहिचान गरिए र धेरै परम्परागत जलाशय पुनर्जीवित भए।
आगामी यमुना पदयात्राका क्रममा यात्रालाई सक्रिय र सहभागितामूलक बनाउन विभिन्न गतिविधिहरू गरिनेछन्। यसमा नदी किनारका सामुदायिक बैठक, घाटमा सरसफाइ अभियान, वृक्षारोपण, विद्यार्थी, किसान र युवासँग पानी संरक्षण र जलवायु अनुकूलनबारे छलफल, प्रदूषित नाला र अतिक्रमित आर्द्रभूमिको सहभागी नक्साङ्कन तथा परम्परागत जल ज्ञानलाई उजागर गर्ने सांस्कृतिक कार्यक्रम समावेश छन्। स्थानीय प्रशासन, उद्योग र जनप्रतिनिधिसँग संरचित परामर्श पनि गरिनेछ र त्यसका निष्कर्ष राष्ट्रिय तथा राज्यस्तरीय निकायहरूलाई बुझाइनेछन्।
यस पदयात्राको उद्देश्य प्रदूषणका स्रोत, अनियमित वर्षा, खडेरी र बाढीबारे जनचेतना बढाउनु, रासायनमुक्त तथा नदीमैत्री कृषिलाई प्रोत्साहन गर्नु, वातावरणीय शासनमा महिलाको नेतृत्व सुदृढ गर्नु र दीर्घकालीन नदी पुनर्जीवनका लागि साझेदारी निर्माण गर्नु हो। अपेक्षित परिणामस्वरूप पाँच लाखभन्दा बढी मानिससँग प्रत्यक्ष सम्पर्क, २०० गाउँमा नयाँ कार्यसमूह गठन, पोखरी र आर्द्रभूमि पहिचानमार्फत भू–गर्भीय पानी पुनर्भरणमा सुधार तथा जलवायु–सहनशील अभ्यासको अवलम्बन गरिनेछ।
यो पदयात्रा दिल्लीमा ‘यमुना पुनर्जीवन घोषणापत्र’ प्रस्तुत गर्दै सम्पन्न हुनेछ, जसमा नदीको स्वास्थ्य पुनःस्थापना गर्नुपर्ने प्रतिबद्धता र सिफारिसहरू समावेश रहनेछन्। आयोजकहरूलाई आशा छ कि यो पदयात्रा भारतभर सामुदायिक–आधारित नदी संरक्षण प्रयासहरूको नमुना बन्नेछ र अन्य सहायक नदीहरूका लागि पनि यस्तै आन्दोलनलाई प्रेरणा दिनेछ।
यमुना नदी यमुनोत्री हिमनदीबाट उद्गम भई १,३७६ किलोमिटर बगेर प्रयागराजमा गङ्गासँग मिसिन्छ। अपार धार्मिक, सांस्कृतिक र कृषि महत्व हुँदाहुँदै पनि आज यमुना विशेषगरी दिल्ली खण्डमा गम्भीर प्रदूषणको चपेटामा छ। सहरको ७० प्रतिशतभन्दा बढी पानी आपूर्ति गर्ने यो नदी धेरै स्थानमा ढल नालाजस्तै देखिन्छ। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लनु, अनिश्चित मनसुन, बाढी र खडेरीजस्ता जोखिम बढेका छन्, जसले बुँदेलखण्ड तथा जालौन, इटावा, आग्रा र मथुरा जिल्लाका जीविकामा असर पारिरहेको छ।
आयोजकहरूका अनुसार, यो पदयात्रा यमुनालाई सामूहिक आवाज दिने प्रयास हो—महिलाको नेतृत्वमा, समुदायमा गहिरोसँग जरा गाडिएको र भारतका सबैभन्दा पवित्र नदीहरूमध्ये एकको संरक्षणका लागि साझा जिम्मेवारीबाट प्रेरित।
