इराण संघर्षामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाहतूक विस्कळीत, तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ
इराणमधील वाढत्या संघर्षामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) जहाज वाहतूक विस्कळीत झाली, ज्यामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात पुरवठ्याच्या तुटवड्याची भीती निर्माण झाली आणि तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ झाली.
इराण, इस्रायल आणि अमेरिकेदरम्यानच्या वाढत्या संघर्षामुळे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होणारी कच्च्या तेलाची वाहतूक विस्कळीत झाली, परिणामी सोमवारी जागतिक तेल बाजारात मोठी वाढ दिसून आली. पुरवठ्याच्या संभाव्य तुटवड्याबद्दल वाढत्या चिंतेमुळे आशियाई बाजारात सुरुवातीच्या व्यवहारात ब्रेंट क्रूड आणि यू.एस. वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट फ्युचर्समध्ये मोठी वाढ झाली.
ब्रेंट क्रूड फ्युचर्समध्ये १३% पर्यंत वाढ होऊन ते प्रति बॅरल $८२.३७ पर्यंत पोहोचले, जे जानेवारी २०२५ नंतरची त्यांची सर्वोच्च पातळी आहे. नंतर किमती काही प्रमाणात कमी झाल्या असल्या तरी, ०६०५ GMT पर्यंत त्या $७८.२८ च्या आसपास व्यवहार करत होत्या, जी ७% पेक्षा जास्त वाढ दर्शवते. यू.एस. वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट क्रूडमध्येही दिवसांतर्गत १२% पेक्षा जास्त वाढ होऊन ते $७५.३३ पर्यंत पोहोचले, त्यानंतर ते $७१.७६ च्या आसपास स्थिरावले.
इस्रायल आणि अमेरिकेने केलेल्या सुरुवातीच्या बॉम्ब हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनी यांचा मृत्यू झाल्याच्या वृत्तानंतर इराणने केलेल्या प्रतिहल्ल्यांमुळे ही वाढ झाली. क्षेपणास्त्रांच्या ताज्या देवाणघेवाणीमुळे आखाती समुद्रातील अनेक टँकर्सना नुकसान झाल्याचे वृत्त आहे, ज्यामुळे जागतिक तेल पुरवठ्यात दीर्घकाळ व्यत्यय येण्याची भीती वाढली आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनीतील व्यत्यय
इराण आणि ओमान दरम्यानची होर्मुझ सामुद्रधुनी ही एक अरुंद पण अत्यंत महत्त्वाची सागरी मार्गिका आहे, जी पर्शियन आखातला अरबी समुद्राशी जोडते. सामान्यतः, जागतिक तेल वापराच्या जवळपास एक पंचमांश तेल या मार्गातून जाते. सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, इराक, इराण आणि कुवेत यांसारखे प्रमुख तेल निर्यातदार चीन आणि भारतासारख्या आशियाई बाजारात कच्चे आणि प्रक्रिया केलेले तेल पाठवण्यासाठी या मार्गावर अवलंबून असतात.
वाढत्या तणावामुळे २०० हून अधिक जहाजे, ज्यात तेल आणि द्रवरूप नैसर्गिक वायू वाहून नेणाऱ्या जहाजांचा समावेश आहे, सामुद्रधुनीबाहेर नांगर टाकून थांबल्याचे शिपिंग डेटाने दर्शवले. अलीकडील हल्ल्यांमध्ये तीन टँकर्सना नुकसान झाले असून एका खलाशाचा मृत्यू झाल्याची वृत्ते निश्चित झाली आहेत.
ऊर्जा विश्लेषकांनी नमूद केले की, होर्मुझ सामुद्रधुनी दीर्घकाळ प्रभावीपणे बंद राहिल्यास पुरवठा साखळीत गंभीर व्यत्यय येईल आणि किमती लक्षणीयरीत्या वाढतील. जगातील सर्वात मोठ्या तेल आयातदारांपैकी असलेल्या चीन आणि भारताला पर्यायी पुरवठा मिळवण्यासाठी तात्काळ आव्हानांचा सामना करावा लागेल.
बाजाराची प्रतिक्रिया, पण वाढीला लगाम
तीव्र वाढ होऊनही, नंतरच्या सत्रात तेलाच्या किमतींनी काही प्रमाणात वाढ गमावली. विश्लेषकांनी सुचवले की, बाजाराने वाढत्या संघर्षाच्या अपेक्षेने भू-राजकीय जोखीम प्रीमियम आधीच विचारात घेतला होता.
फिलिप नोव्हाच्या वरिष्ठ विश्लेषक प्रियांका सचदेवा यांनी या घडामोडीला एक गंभीर भू-राजकीय धक्का असे वर्णन केले, परंतु
तेलाच्या किमतींचा भडका: जागतिक पुरवठा, आशियाई अर्थव्यवस्था आणि अमेरिकेतील गॅसोलीनवर परिणाम
अजून तरी ही एक पद्धतशीर (सिस्टेमिक) संकट नाही. बाजारात व्यत्यय दीर्घकाळ टिकतो की मर्यादित राहतो, यावर बारकाईने लक्ष ठेवले जात असल्याचे तिने सूचित केले.
ताज्या वाढीपूर्वी या वर्षी ब्रेंट तेलाच्या किमतीत आधीच १९% पेक्षा जास्त वाढ झाली होती, तर WTI सुमारे १७% नी वाढले होते. सध्याच्या वाढीमुळे जागतिक ऊर्जा खर्चावर आणखी दबाव येत आहे.
ओपेक+ आणि जागतिक पुरवठा
या अस्थिरतेच्या काळात, ओपेक+ ने एप्रिलसाठी दररोज २०६,००० बॅरलची माफक उत्पादन वाढ जाहीर केली. तथापि, विश्लेषकांनी निरीक्षण केले की बहुतेक ओपेक+ उत्पादक आधीच त्यांच्या पूर्ण क्षमतेने कार्यरत आहेत, सौदी अरेबिया हा काही मोजक्या देशांपैकी एक आहे ज्यांच्याकडे लक्षणीय अतिरिक्त उत्पादन क्षमता आहे.
आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सीने (IEA) पुष्टी केली आहे की ते प्रमुख मध्य पूर्वेकडील उत्पादकांच्या संपर्कात आहेत. पुरवठ्यात व्यत्यय आल्यास विकसित राष्ट्रांमध्ये धोरणात्मक पेट्रोलियम साठ्यांच्या आपत्कालीन वितरणाचे समन्वय ही एजन्सी करते.
गोल्डमन सॅक्सनुसार, जागतिक तेलाचा दृश्यमान साठा अंदाजे ७.८२७ दशलक्ष बॅरल आहे, जो सुमारे ७४ दिवसांच्या मागणीइतका आहे आणि ऐतिहासिक सरासरीच्या जवळ आहे. तथापि, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये दीर्घकाळ व्यत्यय आल्यास उपलब्ध साठा वेगाने कमी होऊ शकतो.
आशियाई अर्थव्यवस्थांवर परिणाम
आशियाई सरकारांनी साठ्याची उपलब्धता तपासण्यास सुरुवात केली आहे. दक्षिण कोरियाने संकेत दिले आहेत की, जर व्यत्यय कायम राहिल्यास देशांतर्गत उद्योगांना स्थिर करण्यासाठी ते पेट्रोलियम साठा सोडू शकतात. आखाती पुरवठ्यातील व्यत्ययांमुळे निर्माण होणारे धोके कमी करण्यासाठी भारत पर्यायी शिपिंग मार्गांचा शोध घेत आहे.
मध्य पूर्वेकडील कच्च्या तेलावर अवलंबून असलेल्या वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांसाठी ऊर्जा सुरक्षेची चिंता विशेषतः तीव्र आहे. कोणतीही दीर्घकाळ चालणारी अस्थिरता आयात खर्च वाढवेल आणि महागाईचा दबाव निर्माण करेल.
अमेरिकेत गॅसोलीनच्या किमती वाढल्या
या संघर्षामुळे अमेरिकेतील गॅसोलीन फ्युचर्सच्या किमतीही वाढल्या आहेत. किमती ९.१% पर्यंत वाढून $२.४९६ प्रति गॅलन झाल्या, जुलै २०२४ नंतरची ही सर्वाधिक पातळी आहे, त्यानंतर त्यात थोडी घट झाली. विश्लेषकांनी इशारा दिला आहे की, जर तणाव कायम राहिला तर अमेरिकेतील किरकोळ गॅसोलीनच्या किमती $३ प्रति गॅलनपेक्षा जास्त होऊ शकतात.
इंधनाच्या वाढत्या किमतींचे राजकीय परिणाम होऊ शकतात, विशेषतः अमेरिकेतील मध्यावधी निवडणुका जवळ येत असताना. वाढत्या ऊर्जा किमतींचा ग्राहकांच्या भावनांवर आणि आर्थिक दृष्टिकोनावर अनेकदा परिणाम होतो.
तेलाच्या किमतींचा दृष्टिकोन
सिटी विश्लेषकांनी अंदाज व्यक्त केला आहे की, कायम असलेल्या तणावामुळे येत्या आठवड्यात ब्रेंट क्रूड $८० ते $९० प्रति बॅरल दरम्यान व्यापार करू शकते. त्यांच्या मूळ अंदाजानुसार, एक ते दोन आठवड्यांत इराणमध्ये नेतृत्व बदल होईल किंवा तणाव कमी करण्याचे प्रयत्न होतील.
तेलाच्या किमतींचा मार्ग आता यावर अवलंबून आहे
भू-राजकीय घडामोडी. जर होर्मुझची सामुद्रधुनी कार्यरत राहिली आणि राजनैतिक मार्ग पुन्हा सुरू झाले, तर बाजारपेठा स्थिर होऊ शकतात. मात्र, टँकरवरील आणखी कोणतेही हल्ले किंवा सागरी वाहतुकीची नाकेबंदी किमती मोठ्या प्रमाणात वाढवू शकते.
सद्यस्थितीत, जागतिक ऊर्जा बाजारपेठा अस्थिर आहेत, कारण संघर्षामुळे निर्माण झालेल्या अनिश्चिततेमुळे भविष्यातील चित्र अस्पष्ट झाले आहे आणि पुरवठ्याच्या मूलभूत तत्त्वांविरुद्ध जोखीम प्रीमियमचे संतुलन साधले जात आहे.
