आज 19 फेब्रुवारी 2026. मी आयुष्याची 65वर्षे पूर्ण करून, अनुभवांच्या गाठीशी बांधलेल्या एका वळणावर उभा आहे. या वयात पोहचल्यावर जेव्हा मी मागे वळून पाहतो, तेव्हा मला जाणवतं की, आपण ‘छत्रपतीं’चा जयजयकार करण्यात आयुष्य घालवलं, पण त्या महापुरुषाला घडवणाऱ्या ‘घडणयंत्राचा’ (The Crafting Process) विचार करायला आपण थोडं विसरलो.
महाराजांच्या आयुष्यातील प्रत्येक पाऊल हे ‘अशक्य’ होतं, पण ते ‘शक्य’ झालं कारण त्यांच्या पाठीशी जिजाऊंचे संस्कार आणि गुरूंची दूरदृष्टी होती. चला, यंदाची शिवजयंती या ‘घडवणुकीच्या’ कृतज्ञतेतून साजरी करूया.
1. जिजाऊ : संस्कारांचे विद्यापीठ
पुण्यातील लाल महालात जेव्हा जिजाऊंनी बाल शिवबांना रामायण-महाभारतातील गोष्टी सांगितल्या, तेव्हा त्या केवळ ‘गोष्टी’ नव्हत्या, तर ते ‘केस स्टडीज’ (Case Studies) होते. रामाने रावणाचा वध का केला? अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे हे पाप का नाही? हे त्यांनी बालमनावर कोरलं.
ऐतिहासिक दाखला: शहाजीराजे कर्नाटकात असताना, जिजाऊंनी पुण्यात राहून ओसाड झालेलं गाव पुन्हा वसवण्यासाठी ‘सोन्याचा नांगर’ फिरवला. हा केवळ शेतीचा कार्यक्रम नव्हता, तर तो रयतेचा विश्वास संपादन करण्याचा संस्कार होता.
आजचा धडा : आज आपण मुलांना महागडे कोचिंग क्लासेस लावतो, पण जिजाऊंसारखा ‘संवाद’ साधतो का? आई म्हणजे घराचं ‘चारित्र्य’ असते. जर मुलाला आईकडून प्रामाणिकपणाचे संस्कार मिळाले, तर तो भविष्यात कोणत्याही क्षेत्रात ‘राजा’च बनेल.
2. गुरूंचे मार्गदर्शन : तलवारीला बुद्धीची जोड
महाराजांच्या आयुष्यात अनेक गुरूंचे योगदान लाभले. दादोजी कोंडदेवांनी त्यांना अश्वारोहण आणि प्रशासकीय शिस्त शिकवली, तर समर्थ रामदास स्वामी आणि संत तुकाराम महाराजांच्या विचारांनी त्यांना ‘लोकाभिमुख’ केलं.
ऐतिहासिक दाखला: आग्र्याहून सुटका होताना महाराजांनी वापरलेली युक्ती ही केवळ चातुर्य नव्हती, तर ती ‘शिस्तबद्ध नियोजनाचा’ (Strategic Planning) कळस होता. जेव्हा परिस्थिती हाताबाहेर जाते, तेव्हा संयम कसा राखावा, हे त्यांना गुरूंच्या मार्गदर्शनातून मिळाले.
वर्तणुकीत बदल : आपणही आपल्या आयुष्यात एक ‘मार्गदर्शक’ (Mentor) शोधला पाहिजे. ६५ व्या वर्षी मला जाणवतं की, वय कितीही झालं तरी शिकण्याची वृत्ती आपल्याला तरुण ठेवते.
3. निसर्ग आणि गड : स्वराज्याची फुफ्फुसे
छत्रपतींचे निसर्गप्रेम हे केवळ कवितांपुरते नव्हते.
ऐतिहासिक दाखला : गडावर आधी पाणी, मग तटबंदी हे त्यांचे सूत्र होते. रायगडावर पाण्याचे टाके खोदताना त्यांनी जो दगड काढला, तोच दगड तटबंदीसाठी वापरला. हे आजच्या काळातील ‘वेस्ट टू वेल्थ’ (Waste to Wealth) चे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांनी झाडांना ‘लेकरांसारखे’ मानले.
माझी कृतज्ञता : ‘ट्री मॅन ऑफ ठाणे’ म्हणून कार्य करताना मला महाराजांच्या याच सूत्राने प्रेरणा दिली. यंदा आपण शिवजयंतीला अशा एका झाडाची जबाबदारी घेऊया, जे आपल्याला सावली देईल. पर्यावरणाची सेवा हीच खरी ‘शिवसेवा’ आहे.
4. वर्तन बदल: ‘मी’ कडून ‘राष्ट्र’ कडे
महाराजांनी कधीच स्वतःसाठी महल बांधले नाहीत, त्यांनी गड बांधले. त्यांनी स्वतःचा गादीचा लोभ धरला नाही, त्यांनी ‘स्वराज्य’ उभं केलं.
कौटुंबिक समन्वय: जसे महाराजांनी मावळ्यांमध्ये ‘belongingness’ निर्माण केली, तशी आपण आपल्या कुटुंबात निर्माण करूया का? आपल्या मुलांशी, नातवंडांशी बसून त्यांच्या समस्या ऐकून घेणं, त्यांना महाराजांच्या गोष्टीतील ‘मथितार्थ’ सांगणं, हे संवाद सांधण्याचे काम करेल.
अनोखी दृष्टी (Anomaly) : आपण सणांना फटाके फोडून हवा प्रदूषित करतो, याउलट महाराजांच्या काळात सण म्हणजे रयतेला एकत्र आणून आनंद वाटणे असायचे. यंदा आपण ‘झिरो वेस्ट’ (Zero Waste) जयंती साजरी करून पृथ्वीचा सन्मान करूया.
निष्कर्ष : जीवनाचा ‘राज्याभिषेक’
65 व्या वर्षी मला उमजलंय की, छत्रपती शिवाजी महाराज हे एक ‘विचार’ आहेत. जिजाऊंच्या संस्कारातून जन्माला आलेला हा विचार जर आपण आपल्या वर्तनात उतरवला, तर प्रत्येक घर एक ‘संस्कार केंद्र’ बनेल.
माझा संदेश : आईचा आदर करा, निसर्गाला आई माना आणि समाजाला आपले कुटुंब समजा. हीच खरी ‘समरसता’ आणि हीच खरी ‘हार्मनी’.
या जयंतीला आपण सर्वांनी मिळून प्रतिज्ञा करूया-महाराजांनी जे स्वराज्य उभं केलं, ते सुराज्य करणं हीच आमची त्यांना खरी आदरांजली असेल.
जय जिजाऊ! जय शिवराय!
https://drive.google.com/file/d/1CgWy-2MzMPHkoiIUXjvKFVT_5zypSgiy/view?usp=sharing
लेखक: विजयकुमार कट्टी
(संस्थापक, वेसॅक इंडिया)
—————
हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर
