নতুন দিল্লী | ২৯ জানুৱাৰী, ২০২৬
বৃহস্পতিবাৰে সুপ্ৰিম কোৰ্টে ইউনিভাৰ্সিটি গ্ৰান্টছ কমিশন (উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সমতা প্ৰচাৰৰ) বিধিমালা, ২০২৬ৰ কাৰ্যকৰীকৰণত অস্থায়ী স্থগিতাদেশ জাৰি কৰে। আদালতে মন্তব্য কৰে যে নতুন বিধানসমূহ “অতি ব্যাপক” যেন লাগিছে আৰু ইয়াৰ ওপৰত অধিক গভীৰ ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ প্ৰয়োজন আছে। পৰৱৰ্তী নিৰ্দেশ নোহোৱালৈকে ইউজিচি (উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সমতা প্ৰচাৰৰ) বিধিমালা, ২০১২ বলবৎ থাকিব বুলি আদালতে স্পষ্ট কৰে।
ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তৰ নেতৃত্বত থকা বেঞ্চে ২০২৬ চনৰ বিধিমালাৰ সাংবিধানিক বৈধতাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই দাখিল কৰা আবেদনসমূহৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ইউজিচিক নোটিছ জাৰি কৰে। বিশেষকৈ বিধি ৩(চি), য’ত “জাতিভিত্তিক বৈষম্য”ৰ সংজ্ঞা দিয়া হৈছে, সেইটোত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
বৈষম্যৰ সংকুচিত সংজ্ঞাক প্ৰত্যাহ্বান
আবেদনকাৰীসকলে দাবী কৰে যে ২০২৬ চনৰ বিধিমালাই আইনী সুৰক্ষা কেৱল অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীলৈ সীমাবদ্ধ ৰাখিছে। সাধাৰণ বা উচ্চ জাতিৰ লোকসকল—তেওঁলোকৰ ওপৰত হোৱা বৈষম্যৰ প্ৰকৃতি বা তীব্ৰতা যিয়েই নহওক—সুৰক্ষাৰ আওতাৰ বাহিৰত ৰাখা হৈছে বুলি তেওঁলোকে কয়।
নতুন বিধিৰ বিধি ৩(চি) অনুসাৰে, জাতিভিত্তিক বৈষম্যক কঠোৰভাৱে “কেৱল অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ সদস্যসকলৰ বিৰুদ্ধে জাতি বা জনজাতিৰ আধাৰত কৰা বৈষম্য” বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। আবেদনকাৰীসকলৰ মতে, এই সংজ্ঞাই এটা বর্জনমূলক কাঠামো সৃষ্টি কৰে, যিয়ে কিছুমান শ্ৰেণীৰ ভুক্তভোগীতাক মাত্ৰ স্বীকৃতি দিয়ে আৰু আনসকলক আইনৰ সমান সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত কৰে।
নতুন বিধিমালাত আদালতৰ স্থগিতাদেশ
২০২৬ চনৰ বিধিমালাক স্থগিত ৰাখি বেঞ্চে কয় যে ইয়াৰ বিধানসমূহৰ ওপৰত গভীৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা প্ৰয়োজন। সমতা প্ৰচাৰৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা নিয়ামক ব্যৱস্থাসমূহ সাৱধানতাৰে প্ৰস্তুত হ’ব লাগিব আৰু সেয়া অতি ব্যাপক বা একপক্ষীয় হ’ব নোৱাৰে বুলি আদালতে ইঙ্গিত দিয়ে।
এই অন্তৰ্বর্তী আদেশৰ ফলত ২০১২ চনৰ ইউজিচি ইকুৱিটি বিধিমালা পুনৰ বলবৎ হৈছে, যাক ১৩ জানুৱাৰীত ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি, ২০২০ৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি জাৰি কৰা ২০২৬ চনৰ কাঠামোৱে প্ৰতিস্থাপিত কৰিছিল।
স্থগিতাদেশৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি
জ্যেষ্ঠ অধিবক্তা ইন্দিৰা জেইছিং আৰু অধিবক্তা প্ৰসন্ন এছ.-এ বিধিমালাত দিয়া স্থগিতাদেশৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি আগবঢ়ায়। তেওঁলোকৰ মতে, এই স্থগিতাদেশে দলিত আৰু ঐতিহাসিকভাৱে নিপীড়িত সম্প্ৰদায়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ জীৱন্ত বাস্তৱতাক অৱমূল্যায়ন কৰে। উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহত জাতিভিত্তিক বৈষম্য এক দীঘলীয়া আৰু ভালদৰে নথিভুক্ত সমস্যা, যাৰ সমাধানৰ বাবেই এই বিধিমালা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল বুলি তেওঁলোকে কয়।
জেইছিঙে আদালতৰ অন্তৰ্বর্তী ৰিলিফক “সম্পূৰ্ণ সক্ষম ব্যক্তিক অক্ষম বুলি কোৱাৰ সমান” বুলি বৰ্ণনা কৰে আৰু সমতা তথা প্ৰতিষ্ঠানগত দায়িত্ব নিশ্চিত কৰিবলৈ এই বিধিমালা এক প্ৰয়োজনীয় হস্তক্ষেপ বুলি মত প্ৰকাশ কৰে।
“ভুক্তভোগীতাৰ স্তৰবিন্যাস” সৃষ্টি কৰাৰ অভিযোগ
ৰাহুল দেওৱান, মৃতুঞ্জয় তিৱাৰী আৰু অধিবক্তা বিনীত জিন্দালে দাখিল কৰা আবেদনসমূহত কোৱা হৈছে যে ২০২৬ চনৰ বিধিমালাই “ৰচনা আৰু প্ৰয়োগ—দুয়ো দিশতে” ভুক্তভোগীতাৰ এক স্তৰবিন্যাস সৃষ্টি কৰে, কিয়নো বৈষম্যৰ আইনী স্বীকৃতি কেৱল সংৰক্ষিত শ্ৰেণীৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ কৰা হৈছে।
তেওঁলোকৰ মতে, এই কাঠামোৱে আৰম্ভণিৰ পৰাই বর্জনক প্ৰতিষ্ঠানগত ৰূপ দিয়ে আৰু নিৰপেক্ষতা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিৰ দাবী কৰা নিয়ামক গাঁথনিত সাংবিধানিকভাৱে অগ্ৰহণযোগ্য পক্ষপাত সন্নিবিষ্ট কৰে।
আবেদনকাৰীসকলে আৰু কয় যে বিধিমালাসমূহ এই ভুল ধাৰণাৰ ওপৰত আধাৰিত যে জাতিভিত্তিক বৈষম্য কেৱল এটা দিশতেই হ’ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত সাধাৰণ বা উচ্চ জাতিৰ লোকসকলেও জাতিভিত্তিক শত্রুতা, অপমান, ভাবুকি বা প্ৰতিষ্ঠানগত পক্ষপাতৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে—এই সম্ভাৱনাক উপেক্ষা কৰা হৈছে।
সাংবিধানিক উদ্বেগ
আবেদনসমূহত কোৱা হৈছে যে এনে ধাৰণাসমূহে পৰিবৰ্তিত সামাজিক বাস্তৱতাক অৱহেলা কৰে আৰু জাতিভিত্তিক বৈষম্যৰ সংজ্ঞাক স্পষ্টভাৱে ইচ্ছামূলক কৰি তোলে। কেৱল জাতিৰ আধাৰত বৈৰী বিভাজন সৃষ্টি কৰি, কোনো যুক্তিসংগত পাৰ্থক্য বা উচ্চ শিক্ষাত সমতা প্ৰচাৰৰ ঘোষিত লক্ষ্যৰ সৈতে যুক্তিসংগত সম্পৰ্ক নথকাৰ বাবে, এই শ্ৰেণীবিভাজনে সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১৪ লংঘন কৰে বুলি তেওঁলোকে দাবী কৰে।
তেওঁলোকে জোৰ দি কয় যে সত্য অৰ্থত অন্তৰ্ভুক্তিমূলক নিয়ামক কাঠামোৱে বৈষম্যৰ সকলো ৰূপক সামৰি ল’ব লাগিব; সুৰক্ষাক পূৰ্বনির্ধাৰিত সামাজিক শ্ৰেণীত সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিব নালাগে।
বিধিমালাৰ পটভূমি
২০২৬ চনৰ বিধিমালা উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সমতা, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু বৈষম্যমুক্ত শৈক্ষিক পৰিবেশ গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্যৰে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি, ২০২০ৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। অন্যান্য ব্যৱস্থাসমূহৰ লগতে, সকলো উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত “ইকুৱিটি কমিটি” গঠন কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল, যিসমূহে বৈষম্য-সম্পৰ্কীয় অভিযোগসমূহ পৰীক্ষা কৰি কেম্পাছত ন্যায়সংগত আচৰণক উৎসাহিত কৰিব।
কিন্তু এই বিধিমালাই বহু ৰাজ্যত প্ৰতিবাদ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে, বিশেষকৈ উত্তৰ প্ৰদেশত, য’ত আন্দোলন তীব্ৰ হৈ উঠে আৰু শাসক দলৰ ভিতৰতেও মতভেদ প্ৰকাশ পায়।
আগলৈ কি
সুপ্ৰিম কোৰ্টে ২০২৬ চনৰ বিধিমালাৰ কাৰ্যকৰীকৰণ স্থগিত ৰাখি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ইউজিচিৰ পৰা উত্তৰ বিচাৰাৰ পিছত, ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতিৰ সৈতে সংযুক্ত ইকুৱিটি কাঠামোৰ ভৱিষ্যৎ এতিয়া ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছে। ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষা ব্যৱস্থাত জাতিভিত্তিক বৈষম্যক কেনেদৰে আইনীভাৱে সংজ্ঞায়িত আৰু মোকাবিলা কৰা হ’ব—এই বিষয়ত এই গোচৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
বৰ্তমানৰ বাবে, আদালতে নতুন বিধিমালাসমূহ সাংবিধানিক সমতা আৰু ন্যায়ৰ মানদণ্ড পূৰণ কৰে নে নাই সেয়া পৰীক্ষা কৰাৰ সময়ত, প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ২০১২ চনৰ বিধিমালাৰ অধীনতেই কাৰ্য্য কৰি যাব।
