সংঘৰ প্ৰকাশনৰ বিৱৰ্তন: মৌখিক প্ৰচাৰৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতীয় সংবাদ মাধ্যমৰ উপস্থিতিলৈ

ড° আৰ বালাশংকৰ

আজি ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘৰ প্ৰতিটো ভাষাতে প্ৰকাশন আছে আৰু ইয়াৰ প্ৰকাশনসমূহৰ সংযুক্ত প্ৰচলন প্ৰায় ২০ লাখ বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰকাশনসমূহৰ অধিকাংশই আত্মনিৰ্ভৰশীল। আচৰিত কথা যে নিজৰ অস্তিত্বৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ শতিকাৰ প্ৰচাৰৰ পৰা আঁতৰি থকা এটা সংগঠন এতিয়া ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় আখ্যানৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে। আৰ এছ এছৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ড০ কেশৱ বলিৰাম হেডগেৱাৰে আগতে কৈছিল যে আৰ এছ এছৰ কামে স্বয়ং কথা ক’ব, আৰু ই প্ৰচাৰৰ পিছত দৌৰি নুফুৰে। ১৯২৫ চনত বিজয়দশমীৰ দিনা আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা প্ৰায় ২৫ বছৰ ধৰি আৰ এছ এছৰ কোনো প্ৰকাশন নাছিল। ই কেতিয়াও প্ৰচাৰ বিচৰা নাছিল, আৰু ইয়াৰ প্ৰায়বোৰ প্ৰচাৰকে এতিয়াও সহজ-সৰল জীৱন যাপন কৰে।

প্ৰথম অৱস্থাত আৰ এছ এছে মৌখিক প্ৰচাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। মূলতঃ সংগঠন আৰু নেটৱৰ্কেই মতাদৰ্শ আৰু সাংগঠনিক পদ্ধতিৰ প্ৰচাৰ চলাইছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত ই এক মতাদৰ্শগত শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ লগে লগে ইয়াৰ কাৰ্যসূচী, নীতি আৰু দৃষ্টিভংগীৰ স্পষ্ট দৃষ্টিগোচৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্পষ্ট হৈ পৰিল। বিভাজনৰ পিছৰ যুগত মহাত্মা গান্ধীৰ হত্যাকাণ্ডৰ পিছত সংঘৰ বিষয়ে বিয়পাই দিয়া মিছা কথাই সংঘক নিজৰ সাৰমৰ্মক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল।

ইয়াৰ শাখা নেটৱৰ্কৰ সম্প্ৰসাৰণ ইয়াৰ দেশজোৰা প্ৰভাৱ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয়সমূহৰ ওপৰত ইয়াৰ দৃষ্টিভংগী ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে মিল খাইছিল। বিশেষকৈ যি সময়ত মূলসুঁতিৰ সংবাদ মাধ্যমে সংঘৰ কাম-কাজৰ প্ৰতি কোনো ধৰণৰ সহানুভূতিৰ পৰা বঞ্চিত হৈ আছিল, সেই সময়ত ইয়াৰ ফলত নিজাকৈ প্ৰকাশনৰ প্ৰয়োজনীয়তা সৃষ্টি হৈছিল। সংঘই ৰাজনীতি, শ্ৰমিক, ছাত্ৰৰ কাম-কাজকে ধৰি কেইবাটাও নতুন ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। ইয়াৰ শাখাসমূহে বিশ্বব্যাপী মাত্ৰা লাভ কৰিছিল আৰু প্ৰবাসী ভাৰতীয়সকল হিন্দুত্ব দৰ্শনৰ প্ৰতি ক্ৰমান্বয়ে আকৰ্ষিত হৈছিল।

পণ্ডিত দীনদয়াল উপাধ্যায়, অটল বিহাৰী বাজপেয়ী, লাল কৃষ্ণ আদৱানীৰ দৰে নেতাই আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশনৰ সম্পাদক হিচাপে ৰাজহুৱা জীৱন আৰম্ভ কৰিছিল। শ্ৰী গুৰুজী গোলৱালকাৰ আছিল এজন প্ৰখ্যাত লেখক আৰু বক্তা। সংঘই বহু সংখ্যক বিশিষ্ট সাংবাদিক আৰু লেখকৰ সৃষ্টি কৰিছিল, য’ত পি.পৰমেশ্বৰন, কে.আৰ. মালকনি, ভি.পি. ভাটিয়া, আৰ হৰি, এইচ.ভি. শেশাদ্ৰী, জয় দুবাশী, এছ গুৰুমূৰ্তি, ৰাম মাধৱ, ভানু প্ৰতাপ শুক্লা, দীনানাথ মিশ্ৰ, সুনীল আম্বেকাৰ আৰু জে নন্দ কুমাৰ। প্ৰথম অৱস্থাত আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশন স্বেচ্ছাসেৱকৰ প্ৰক্ষেপণ স্থলীত পৰিণত হয়।

আৰ এছ এছৰ প্ৰাক্তন সহ-প্ৰচাৰ মুৰব্বী, যি এতিয়া আৰ এছ এছৰ থিংক টেংক প্ৰজ্ঞা প্ৰৱাহৰ মুৰব্বী জে নন্দ কুমাৰৰ মতে আৰ এছ এছৰ ১৫খন মাহেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক, ৩৯খন জাগৰণ আলোচনী, চাৰিখন দৈনিক বাতৰি কাকত আৰু ১৮খন প্ৰকাশন আছে। ইয়াৰ উপৰিও জনম নামৰ টিভি নিউজ চেনেলটোও চলাই আছে । নন্দ কুমাৰে কয় যে সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে নিস্বাৰ্থ সেৱাত গুৰুত্ব দিয়া আৰ এছ এছে পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰচাৰৰ পৰা আঁতৰি আহিছে। কিন্তু আৰ এছ এছ আৰু ইয়াৰ আদৰ্শৰ বিৰুদ্ধে নেতিবাচক আৰু বিকৃত আখ্যান প্ৰচাৰ কৰা ন্যস্ত স্বাৰ্থৰ চোকা আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ প্ৰচাৰ বিভাগ আৰম্ভ কৰে। গতিকে ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ স্বাৰ্থত ইতিবাচক, জাতীয়তাবাদী দৃষ্টিভংগী বজাই ৰখা আৰু উপস্থাপন কৰাটো আৰ এছ এছৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিল। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰচাৰৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ মূল দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ ইংগিত পোৱা নাযায়।

বিগত কেইটামান দশকত আৰ এছ এছে ভাৰতীয় ৰাজহুৱা বক্তৃতাত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি ভাৰতৰ চিন্তাধাৰাক কাৰ্যতঃ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। আজি ইয়াৰ প্ৰকাশনৰ অন্যতম বৃহৎ নেটৱৰ্ক আছে, য’ত আছে দৈনিক বাতৰি কাকত, টিভি চেনেল, সাপ্তাহিক, পষেকীয়া, মাহেকীয়া আলোচনী। ইয়াৰ সংগঠনসমূহ ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ স্থানত পূৰ্বতকৈ অধিক সক্ৰিয়। এনে এটা ক্ষেত্ৰ নাই য’ত আৰ এছ এছৰ প্ৰচাৰ শাখাই প্ৰৱেশ কৰা নাই। আৰ এছ এছৰ কোনো প্ৰত্যক্ষ প্ৰকাশন নাই। সৰসংঘচালক মোহন ভাগৱতে প্ৰায়ে কোৱাৰ দৰে, আৰ এছ এছে একো নকৰে, কিন্তু স্বেচ্ছাসেৱকসকলে প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে প্ৰৱেশ কৰিব।

আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশনসমূহে প্ৰায়ে অৰ্থপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় বিতৰ্কৰ সূচনা কৰি আহিছে, সেয়া গো বধ, গংগা শুদ্ধিকৰণ, স্বদেশী আন্দোলন, ৰাম জন্মভূমি আন্দোলন, ৩৭০ অনুচ্ছেদ বিলুপ্ত, সম নাগৰিকত্ব আইন বা নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ আৰু ৱাকফ ব’ৰ্ডৰ নামত অত্যাচাৰ আদি বিষয়তেই নহওক কিয়। স্বাধীনতাৰ পাছত আৰ এছ এছে ১৯৪০ চনৰ শেষৰ ফালে লক্ষ্ণৌৰ পৰা হিন্দীত পঞ্চজন্যা আৰু দিল্লীৰ পৰা ইংৰাজীত অৰ্গেনাইজাৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত ১৯৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে কেইবাটাও আঞ্চলিক প্ৰকাশন আৰ এছ এছৰ বেনাৰত আহে। আজি সংঘৰ প্ৰকাশন প্ৰতিটো ভাষাতে উপলব্ধ আৰু সংঘৰ প্ৰকাশনসমূহৰ সংযুক্ত প্ৰচলন প্ৰায় ২০ লাখ বুলি কোৱা হয়।

যি সময়ত ছপা প্ৰকাশনে পাঠক হেৰুৱাইছে, সেই সময়ত সংঘৰ প্ৰকাশনে নিজৰ প্ৰচলন আৰু প্ৰসাৰ বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে। বহুতো প্ৰকাশন, যেনে মলয়ালম ভাষাৰ কেছাৰী সাপ্তাহিক, বিজ্ঞাপনতকৈ সদস্যতা মাচুলৰ ওপৰত বেছি নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ প্ৰচলন এতিয়া এক লাখ অতিক্ৰম কৰিছে। সময়ৰ লগে লগে এই প্ৰকাশনসমূহৰ শৈলী, ৰূপ আৰু গুণগত মানৰ বিকাশ ঘটিছে। প্ৰায় সকলো প্ৰকাশনতে অনলাইন সংস্কৰণ উপলব্ধ, যিয়ে বিশ্বজুৰি লাখ লাখ স্বেচ্ছাসেৱকৰ ওচৰলৈ যায়।

আৰ এছ এছ নিষিদ্ধ হোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ প্ৰকাশন তিনিবাৰকৈ নিষেধাজ্ঞাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। কিন্তু নিষেধাজ্ঞা উঠাই লোৱাৰ পিছত এই প্ৰকাশনসমূহে পাঠক সংখ্যা পুনৰ লাভ কৰাত কোনো অসুবিধা হোৱা নাছিল। বেছিভাগ আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশন ব্যক্তিগত বা ৰাজহুৱা সীমিত কোম্পানীৰে মালিকানাধীন আৰু স্বাৱলম্বী, কিন্তু লাভ অৰ্জন কৰা নহয়। অৱশ্যে বিজেপি শাসিত ৰাজ্যৰ পৰা তেওঁলোকে বিজ্ঞাপনৰ সমৰ্থন লাভ কৰে, কিন্তু কংগ্ৰেছ বা আন অবিজেপি দল ক্ষমতাত থাকিলে তেনে সমৰ্থন কম। দীৰ্ঘদিন ধৰি আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশন আনকি আৰ এছ এছ সমৰ্থক সাংবাদিকসকলেও বৰ্জনৰ সন্মুখীন হৈছিল, আৰু এজন সুপৰিচিত আৰ এছ এছ কৰ্মীৰ বাবে সাংবাদিকতাৰ ভাল চাকৰি বিচাৰি পোৱাটো অত্যন্ত কঠিন হৈ পৰিছিল। কেন্দ্ৰত আৰু প্ৰায়বোৰ ৰাজ্যত বিজেপি ক্ষমতাত থকাৰ পাছতো এনে বৈষম্য এতিয়াও আছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশত বাওঁপন্থী আৰু কংগ্ৰেছ সমৰ্থক আলোচনীৰ আধিপত্যৰ তুলনা কৰাটো আকৰ্ষণীয়। স্বাধীনতাৰ পিছত কেইবা দশক ধৰি বাওঁপন্থী আৰু কংগ্ৰেছৰ প্ৰকাশনসমূহে সংবাদ মাধ্যমত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। কমিউনিষ্টসকলৰ কেইবাখনো প্ৰকাশন আছিল, যেনে পেট্ৰিয়ট, লিংক, গণশক্তি আলোচনী, দেশাভিমাণ, জনযুগম, নিউ এজ, পিপলছ ডেম’ক্ৰেচি। এই প্ৰকাশনসমূহে ছোভিয়েট ইউনিয়ন আৰু ভাৰত চৰকাৰৰ পৰা যথেষ্ট সহায় আৰু পুঁজি লাভ কৰিছিল। কংগ্ৰেছ চৰকাৰে নিজৰ আৰু বাওঁপন্থী উভয় প্ৰকাশনলৈ ব্যাপক পৃষ্ঠপোষকতা প্ৰদান কৰিছিল। কংগ্ৰেছৰ নেশ্যনেল হেৰাল্ড, বিক্ষনম, জয় হিন্দ টিভি, নৱজীৱন, কৌমী আৱাজৰ দৰে প্ৰকাশনো আছিল। এই প্ৰকাশনসমূহত কোটি কোটি টকা বিনিয়োগ কৰা সত্ত্বেও আজি ইয়াৰে অধিকাংশই হয় বন্ধ হোৱাৰ উপক্ৰম হৈছে নহয় অদৃশ্য হৈ গৈছে।

ইয়াৰ বিপৰীতে আৰ এছ এছৰ প্ৰকাশনসমূহ প্ৰসাৰিত হৈ উঠিছে, মূলতঃ কাৰণ চৰকাৰী সমৰ্থন বা ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। ইয়াৰ প্ৰকাশনসমূহ চলোৱাৰ বাবে ধন মূলতঃ ইয়াৰ কাৰ্যকৰ্তাসকলৰ অৱদানৰ পৰা আহে। জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ পূৰ্বে (১৯৭৫) বৰ্তমান অৰ্গেনাইজাৰ আৰু পঞ্চজন্যা পৰিচালনা কৰা ভাৰত প্ৰকাশনে ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানীৰ পৰা ‘দ্য মাদাৰলেণ্ড’ নামৰ এখন সফল ইংৰাজী দৈনিক কাকত মুকলি কৰিছিল। সেই সময়ত দ্য মাদাৰলেণ্ড এণ্ড অৰ্গেনাইজাৰত প্ৰকাশিত প্ৰবন্ধসমূহে ইন্দিৰা গান্ধীক জৰুৰীকালীন অৱস্থা আৰু প্ৰেছ চেঞ্চৰশ্বিপ জাপি দিয়াৰ বাবে উচটনি দিয়াৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল।

জৰুৰীকালীন অৱস্থাত দ্য মাদাৰলেণ্ডৰ কাৰ্যালয়ত অভিযান চলোৱা হয়, ইয়াৰ প্ৰেছ আৰু যন্ত্ৰপাতি জব্দ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ সম্পাদক কে.আৰ. মালকানীক তেওঁৰ সম্পাদকীয় দলৰ সৈতে আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা ৰক্ষণাবেক্ষণ আইন (মিছা)ৰ অধীনত গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। তথাপিও প্ৰতিৰোধ আন্দোলনৰ সময়ত (জৰুৰীকালীন অৱস্থা) ভূগৰ্ভস্থ সাহিত্যৰ উৎপাদন আৰু বিতৰণত আৰ এছ এছে অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰিছিল। জৰুৰীকালীন অৱস্থা উঠাই লোৱাৰ পিছত আৰ্থিক অভাৱৰ বাবে দ্য মাদাৰলেণ্ডক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পৰা নগ’ল। যদিও অৰ্গেনাইজাৰ আৰু পঞ্চজন্যা পুনৰ আবিৰ্ভাৱ হ’ল, তথাপিও এই প্ৰকাশনসমূহৰ প্ৰভাৱ ইমানেই গভীৰ আছিল যে সত্তৰৰ দশকৰ জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণ আন্দোলনটো বহুলাংশে তেওঁলোকৰ প্ৰচাৰৰ ফল আছিল। আনকি কিছুমানে সত্তৰৰ দশকৰ শেষৰ ফালে জনতা পাৰ্টিত হোৱা বিভাজনৰ বাবে অৰ্গেনাইজাৰৰ প্ৰবন্ধক দোষাৰোপ কৰিছিল।

মালিকীস্বত্বৰ ক্ষেত্ৰত আৰ এছ এছে ইয়াৰ প্ৰকাশনসমূহৰ সম্পাদকীয় নীতিত প্ৰত্যক্ষভাৱে হস্তক্ষেপ নকৰে। সম্পাদকসকলক সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা দিয়া হয়, আৰু ১৩ বছৰ ধৰি অৰ্গেনাইজাৰৰ সম্পাদক হিচাপে মই নিশ্চিতভাৱে ক’ব পাৰো যে সম্পাদকীয় নীতিৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত মই কেতিয়াও কোনো ধৰণৰ হেঁচা অনুভৱ কৰা নাছিলো। সাধাৰণতে আৰ এছ এছে ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয়সমূহৰ প্ৰতিক্ৰিয়া দিয়া আৰু ব্যাখ্যা কৰাৰ কাম নিজৰ প্ৰশিক্ষিত স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰ ওপৰত এৰি দিয়ে, যিসকলক সম্পাদক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।

(লেখক বিজেপিৰ সৰ্বভাৰতীয় প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰকাশন বিভাগৰ সদস্য আৰু অৰ্গেনাইজাৰৰ প্ৰাক্তন সম্পাদক)

body{font-family:Arial,sans-serif;font-size:10pt;}.cf0{font-family:Nirmala UI,sans-serif;font-size:11pt;}

हिन्दुस्थान समाचार / মনোজ কুমাৰ শইকীয়া